મંદિરની જમીનનું દાન સરકાર કેમ ન લઈ શકે? કાયદો સમજો

દેવતાની જમીન સરકારને ગિફ્ટ કરવાનો કિસ્સો ગેરકાયદેસર ઠેરવાયો; ભક્તોની અપીલ મંજૂર, હાઈકોર્ટનો ચુકાદો રદ

🏛️ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદ

• મુખ્ય પક્ષકારો: ઈરોડ જિલ્લાના કોડુમુડી ગામનું નાગપાલયમ મારિયમ્મન-પોન્નાચિયમ્મન મંદિર.
• વિવાદિત જમીન: ૧ એકર ૧૦ સેન્ટ જમીન (સર્વે નં. ૩૬/૪, ૩૬/૫ અને ૪૧/૨), જે ઈનામ ટાઈટલ ડીડ નં. ૩૮૮ હેઠળ મંદિરના દેવતાની જાળવણી માટે આપવામાં આવી હતી.
• ઘટના: ૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭ના રોજ મંદિરના કામચલાઉ ટ્રસ્ટી (Fit Person/Thakkhar) દ્વારા આ કિંમતી જમીન તમિલનાડુ સરકારને ગિફ્ટ ડીડ (બક્ષિસ દસ્તાવેજ) દ્વારા ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવી હતી.

⚖️ કાનૂની સ્થિતિ અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો અભિગમ

તમિલનાડુ હિન્દુ ધાર્મિક અને સેરિમોનિયલ એન્ડોમેન્ટ્સ (HR&CE) એક્ટ અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ અનુસાર:

• દેવતા સગીર (Perpetual Minor) છે: કાયદાની નજરમાં મંદિરના દેવતાને એક સગીર વ્યક્તિ ગણવામાં આવે છે. તેથી, મંદિરની મિલકત દેવતાની છે, ટ્રસ્ટીની વ્યક્તિગત માલિકીની નથી.
• ટ્રસ્ટીની મર્યાદિત સત્તા: કોઈ પણ કામચલાઉ કે કાયમી ટ્રસ્ટી મંદિરની ઈનામ જમીનને સરકાર કે અન્ય કોઈ ત્રીજા પક્ષને ગિફ્ટમાં આપી શકે નહીં. ટ્રસ્ટી માત્ર જમીનનો રક્ષક (Custodian) છે, માલિક નથી.
• HR&CE એક્ટની કલમ ૩૪: મંદિરની કોઈપણ મિલકત વેચવા, ગીરો મૂકવા કે ગિફ્ટ આપવા માટે HR&CE કમિશનરની પૂર્વ મંજૂરી ફરજિયાત છે, અને તે પણ માત્ર મંદિરના હિતમાં જ કરી શકાય. દેવતાની જમીન છીનવી લે તેવા ગિફ્ટ ડીડ કાયદાકીય રીતે અમાન્ય (Void) ઠરે છે.

🚦નવી દિલ્હી, ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬: ભારતના સર્વોચ્ચ અદાલતે એક ઐતિહાસિક અને દૂરગામી અસરો ધરાવતા ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રાજ્ય સરકાર ધાર્મિક અને ધર્માદા સંસ્થાઓની મિલકતોની માત્ર કસ્ટોડિયન (સંભાળ રાખનાર) છે, તેની માલિક નથી. તેથી, રાજ્ય સરકાર મંદિરની જમીનનું દાન (ગિફ્ટ) સ્વીકારી શકે નહીં. ન્યાયમૂર્તિ અલોક અરાધે અને ન્યાયમૂર્તિ પામિડીઘંટમ શ્રી નરસિમ્હાની બેન્ચે આ ચુકાદો આપ્યો હતો.

🏛️આ કેસ તમિલનાડુના ઈરોડ જિલ્લાના કોડુમુડી ગામનો છે, જ્યાં નાગપાલયમ મારિયમ્મન-પોન્નાચિયમ્મન મંદિરની ૧ એકર ૧૦ સેન્ટ જમીન (સર્વે નં. ૩૬/૪, ૩૬/૫ અને ૪૧/૨) વિવાદનું કેન્દ્ર બની હતી. ૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭ના રોજ મંદિરના કામચલાઉ ટ્રસ્ટીએ આ જમીન તમિલનાડુ સરકારને ગિફ્ટ ડીડ દ્વારા આપી દીધી હતી અને તે જ દિવસે તે નોંધાવવામાં આવી હતી. આ જમીન ઈનામ ટાઈટલ ડીડ નં. ૩૮૮ હેઠળ દેવતાને તેના સમર્થન અને જાળવણી માટે આપવામાં આવેલી ઈનામ જમીન હતી.

ભક્તોએ કરી હતી અપીલ

મંદિરના ભક્તો કે. રામલિંગમ અને અન્યોએ આ ગિફ્ટ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી. તેમની દલીલ હતી કે કામચલાઉ ટ્રસ્ટીને જમીન આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી અને તમિલનાડુ હિન્દુ ધાર્મિક અને ધર્માદા અધિનિયમ, ૧૯૫૯ની કલમ ૩૪ હેઠળ મંજૂરી વિના કરવામાં આવેલું આ દાન શૂન્ય અને બાતિલ છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે નોંધણી અધિનિયમ, ૧૯૦૮ની કલમ ૨૨-એ હેઠળ તેની નોંધણી પણ પ્રતિબંધિત છે.

રાજ્ય સરકારે કરી હતી સમર્થન

શરૂઆતમાં રાજ્ય સરકારે આ ગિફ્ટનો બચાવ કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ વંશપરંપરાગત ટ્રસ્ટીની રિટ અરજી ફગાવી દેતાં કહ્યું હતું કે કલમ ૩૪માં 'ગિફ્ટ/સેટલમેન્ટ' શબ્દનો ઉલ્લેખ નથી, તેથી ગિફ્ટ દ્વારા જમીન આપવી પ્રતિબંધિત નથી. રાજ્ય સરકારે પણ દાવો કર્યો હતો કે જમીન સરકારમાં સંપૂર્ણપણે નિહિત થઈ ગઈ છે અને તે કોઈ અન્ય કે કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાની રહેશે નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રશ્નોના દબાણ બાદ બદલી સ્ટેન્ડ

જોકે, ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ધર્માદા વિભાગના સચિવને સોગંદનામા દ્વારા સ્પષ્ટતા કરવા કહ્યું કે શું ટ્રસ્ટી મંદિરની મિલકત ગિફ્ટ કરી શકે છે. ત્યારબાદ રાજ્ય સરકારે ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૨ના રોજ સોગંદનામું દાખલ કરીને સ્વીકાર્યું કે જમીન મંદિરની છે, ઈનામ જમીનનું ગિફ્ટ કલમ ૪૧ હેઠળ પ્રતિબંધિત છે અને રેવન્યુ વિભાગ તેને માત્ર લીઝ પર જ રાખી શકે છે. મુખ્ય સચિવની અધ્યક્ષતાવાળી ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિએ નિર્ણય કર્યો કે ગિફ્ટ ડીડ રદ કરવામાં આવે અને જમીન લીઝ/ભાડા પર લેવામાં આવે. સમિતિએ રૂ. ૧૩,૨૩૫ પ્રતિ મહિને વાજબી ભાડું નક્કી કર્યું હતું.

🗝️કોર્ટના મુખ્ય મુદ્દા

સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદામાં જણાવ્યું કે ધાર્મિક સંસ્થાઓની મિલકતનું સંચાલન એ સંરક્ષણની ફરજ છે, અનિયંત્રિત વેચાણની સત્તા નથી. દેવતાને અર્પિત મિલકત દાતા, પૂજારી, ટ્રસ્ટી કે રાજ્યની નથી રહેતી; તે દેવતામાં નિહિત થાય છે અને દરેક કસ્ટોડિયન તેને ફક્ત દેવતા અને ભક્તો માટે ટ્રસ્ટમાં રાખે છે.

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ ૩૪(૫) દ્વારા ઈનામ જમીનોને કલમ ૩૪ના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવી છે, તેથી આ કેસમાં કલમ ૪૧ લાગુ પડે છે. કલમ ૪૧(૧) હેઠળ ઈનામ મિલકતનું ગિફ્ટ શૂન્ય અને બાતિલ છે અને કલમ ૪૧(૧) નો પ્રોવિઝો ગિફ્ટ સિવાયના વ્યવહારોને જ સરકારની મંજૂરીની છૂટ આપે છે. એટલે કે, ગિફ્ટને પછીથી માન્ય કરવાની કોઈ જ કાયદેસર રીત નથી. કોર્ટે કહ્યું કે આ ગિફ્ટ ડીડ કલમ ૪૧(૧) હેઠળ શૂન્ય અને બાતિલ છે અને કલમ ૨૨-એ હેઠળ તેની નોંધણી પણ કોઈ કાનૂની અસર ધરાવતી નથી.

કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે કામચલાઉ ટ્રસ્ટીની સત્તા અમર્યાદિત નથી. કલમ ૨૭ અને ૨૮ હેઠળ દરેક ટ્રસ્ટીને સાધારણ વિવેકી વ્યક્તિની જેમ સંભાળ રાખવાની ફરજ છે. ગિફ્ટ એ વળતર વગરનું હસ્તાંતરણ હોવાથી તે ક્યારેય સાધારણ વિવેકપૂર્ણ કાર્ય ગણી શકાય નહીં.

🏛️ રાજ્ય સરકારની ટીકા

કોર્ટે રાજ્ય સરકારની કાર્યપદ્ધતિ પર કડક ટીકા કરી હતી. કોર્ટે જણાવ્યું કે રાજ્ય સરકારે પોતાની પહેલ પર વલણ બદલ્યું નહોતું. જ્યારે સહાયક આયુક્ત (ધર્માદા)એ સોગંદનામામાં કહ્યું હતું કે જમીન દેવતાની છે અને દસ્તાવેજ કરનારને તેને આપવાનો અધિકાર નથી, ત્યારે પણ રેવન્યુ વિભાગે જમીન તાલુકા કચેરીના નામે કરી, 'સરકાર પોરંબોક' તરીકે ફેરવર્ગીકૃત કરી અને બાંધકામ શરૂ કર્યું. હાઈકોર્ટમાં રાજ્યે આ વ્યવહારનો બચાવ કર્યો અને સફળ થયું. સુપ્રીમ કોર્ટે નોટિસ આપ્યા પછી પણ રાજ્યએ ૨૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ના કાઉન્ટર એફિડેવિટમાં જમીન સરકારમાં નિહિત હોવાનો દાવો ચાલુ રાખ્યો. કોર્ટે કહ્યું કે રાજ્ય સરકારે શરૂઆતમાં જ આ સ્થિતિ સ્વીકારવી જોઈતી હતી અને તેને સુપ્રીમ કોર્ટના દબાણ બાદ જ સ્વીકારી.

💰ભાડાનું નિર્ધારણ

કોર્ટે જમીન પર બાંધવામાં આવેલી તાલુકા કચેરીને ધ્યાનમાં રાખીને લીઝ રદ ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો, પરંતુ ભાડાની રકમ વધારી હતી. નોંધણી વિભાગના માહિતી મુજબ નજીકની વિકસિત જમીનની બજાર કિંમત રૂ. ૧૬૭ પ્રતિ ચોરસ ફૂટ હતી. સરકારના જીઓ (એમએસ) નં. ૨૦૦ તારીખ ૨ નવેમ્બર ૨૦૧૮ હેઠળ ૨૨૫% લાગુ કરતાં કિંમત રૂ. ૩૭૫.૭૫ પ્રતિ ચોરસ ફૂટ થાય છે. ૪૭,૯૧૬ ચોરસ ફૂટ જમીનની કિંમત રૂ. ૧,૮૦,૦૪,૪૩૭ થાય છે. બિલ્ડિંગની ઘટેલી કિંમત રૂ. ૧,૨૪,૩૩,૬૦૩ ઉમેરતાં કુલ કિંમત રૂ. ૩,૦૪,૩૮,૦૪૦ થાય છે. વાજબી ભાડા સમિતિના ફોર્મ્યુલા મુજબ ૦.૧% દરે ભાડું રૂ. ૩૦,૪૩૮ થાય છે, જેને કોર્ટે રૂ. ૩૧,૦૦૦ પ્રતિ મહિને ગોળ કર્યું છે. આ ભાડું ૮ માર્ચ ૨૦૧૯ (જમીન બાંધકામ માટે સોંપાયાની તારીખ)થી લાગુ થશે.

મહત્વની સૂચનાઓ

🤷 કોર્ટે નીચેની મહત્વની સૂચનાઓ આપી હતી:

૧. રાજ્ય સરકાર અને ધર્માદા વિભાગના અધિકારીઓએ ધાર્મિક સંસ્થાઓની મિલકતના કોઈપણ વિનિમય, વેચાણ, ગીરો કે લીઝ પહેલાં કલમ ૩૪, ૩૪-એ અને ૪૧ હેઠળની પ્રક્રિયાનું કડક પાલન કરવું.

૨. ધાર્મિક/ધર્માદા સંસ્થાની મિલકતને લગતો દરેક નિર્ણય ફક્ત ટ્રસ્ટના સર્વોત્તમ હિત દ્વારા માર્ગદર્શિત થવો જોઈએ, સરકારની વહીવટી સુવિધા દ્વારા નહીં.

૩. રાજ્ય, કસ્ટોડિયન તરીકે, તેની સંભાળમાં રાખેલી ધાર્મિક/ધર્માદા સંસ્થાઓની મિલકતને એકતરફી રીતે હસ્તગત કરી શકે નહીં કે તેના અધિકારીઓને એવું કરવા દે નહીં.

🏛️ અંતિમ ચુકાદો

📋 કોર્ટે હાઈકોર્ટનો ચુકાદો રદ કર્યો અને જાહેર કર્યું કે:

• વિષય જમીન ઈનામ મિલકત છે જે મંદિરની છે અને તેમાં નિહિત છે.
• ૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭ની ગિફ્ટ ડીડ કલમ ૪૧(૧) હેઠળ શૂન્ય અને બાતિલ છે અને તેની નોંધણી કલમ ૨૨-એ હેઠળ કોઈ કાનૂની અસર ધરાવતી નથી.
• સરકારની તરફેણમાંની લીઝ રદ કરવામાં આવશે નહીં; જો તે સમાપ્ત થઈ હોય તો નવીકરણ કરવામાં આવશે. ભાડું ૮ માર્ચ ૨૦૧૯થી રૂ. ૩૧,૦૦૦ પ્રતિ મહિને વધારવામાં આવ્યું છે અને દર ત્રણ વર્ષે ફરીથી નક્કી કરવામાં આવશે, પરંતુ તે રકમથી ઓછું નહીં.
• ૮ માર્ચ ૨૦૧૯થી આજ સુધીના ભાડાની બાકી રકમ, ચૂકવેલી રકમ સમાયોજિત કરીને, રાજ્યે ત્રણ મહિનામાં મંદિરને ચૂકવવાની રહેશે.
• રાજ્યએ કસ્ટોડિયન તરીકેની કાનૂની ફરજનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાથી કોર્ટે રાજ્યને આઠ અઠવાડિયામાં મંદિરને રૂ. ૧,૦૦,૦૦૦નો ખર્ચ ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો.
• સંબંધિત અધિકારીઓએ ભવિષ્યમાં કલમ ૩૪, ૩૪-એ અને ૪૧ હેઠળની પ્રક્રિયાનું કડક પાલન કરવું.