હિન્દુ કાયદા હેઠળ નોટરાઈઝ્ડ કરાર દ્વારા લગ્ન કે છૂટાછેડા અમાન્ય: મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

​"પ્રથમ લગ્ન ચાલુ હોય તો નોટરીના છૂટાછેડા અને બીજા લગ્ન અમાન્ય: હાઈકોર્ટે પેન્શનનો દાવો ફગાવ્યો"

પ્રથમ લગ્ન ચાલુ હોવા છતાં અને માત્ર લગ્ન કરાર (ઘરીચા) ના આધારે સરકારી કર્મચારીના મૃત્યુ બાદ વારસાઈ હકો કે કૌટુંબિક પેન્શનનો દાવો કાયદેસર રીતે થઈ શકે નહીં  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

કોર્ટનું નામ: મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ, ગ્વાલિયર બેંચ (High Court of Madhya Pradesh at Gwalior)  

હુકમ નંબર: રીટ અપીલ નંબર ૧૬૨૪ / ૨૦૨૬ (Writ Appeal No. 1624 of 2026)  

તારીખ: ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬  

ન્યાયાધીશશ્રીઓ: માનનીય જસ્ટિસ જી. એસ. અહલુવાલિયા અને માનનીય જસ્ટિસ શ્રીમતી અનુરાધા શુક્લા  

પક્ષકારો: રામ ક્રિપાલ સિંહ (અપીલકર્તા) વિરુદ્ધ મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય અને અન્ય (સામાવાળા)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

સ્વર્ગસ્થ શ્રીમતી સુમન દેવી આદિજાતિ અને કલ્યાણ વિભાગમાં ચોકીદાર તરીકે કાયમી કર્મચારી હતા અને સેવા દરમિયાન ૧૭.૦૮.૨૦૨૨ ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું. અપીલકર્તા રામ ક્રિપાલ સિંહે દાવો કર્યો હતો કે તેઓ સુમન દેવીના પતિ છે અને તેથી તેઓ કૌટુંબિક પેન્શન અને અન્ય તમામ નાણાકીય લાભો મેળવવા પાત્ર છે. જોકે, સરકારી રેકોર્ડ અને સર્વિસ બુક અનુસાર સુમન બાઈના પતિ તરીકે 'કોક સિંહ કુશવાહા' નું નામ નોંધાયેલું હતું અને તેમના બાળકો પણ કોક સિંહથી થયેલા હતા. સર્વિસ બુકમાં કોઈ છેકછાક નહોતી અને ખુદ સુમન દેવીએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન ૨૦૦૪માં વિભાગને લેખિતમાં જણાવ્યું હતું કે તેમના પતિ માત્ર કોક સિંહ છે અને રામ ક્રિપાલ સિંહ સાથે તેમનો કોઈ સંબંધ નથી. સિંગલ જજે અપીલકર્તાની અરજી ફગાવી દીધા બાદ, આ ઇન્ટ્રા-કોર્ટ રીટ અપીલ દાખલ કરવામાં આવી હતી.  

"નોટરી સમક્ષ કરેલા લગ્ન-છૂટાછેડાના કરારની કાનૂની શૂન્યતા: મધ્યપ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલય"

કાનૂની મુદ્દાઓ

આ કેસમાં માનનીય હાઈકોર્ટે મુખ્યત્વે નીચેના ત્રણ કાનૂની મુદ્દાઓ પર વિચારણા કરવાની હતી:

૧. શું નોટરાઈઝ્ડ છૂટાછેડાના દસ્તાવેજ દ્વારા હિન્દુ લગ્નજીવનનો અંત લાવી શકાય?

૨. શું હિન્દુ કાયદા હેઠળ કરાર (Contract) દ્વારા લગ્ન કરી શકાય?

૩. શું નોટરી સમક્ષ કરાયેલા લગ્ન કરારને કાયદેસરના લગ્ન ગણી શકાય?  

મહત્વના અવલોકનો અને ઐતિહાસિક ચુકાદો (મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો)

પ્રથમ લગ્નનું અસ્તિત્વ અને છૂટાછેડાની અનિવાર્યતા:

કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે સુમન દેવીના પ્રથમ લગ્ન કોક સિંહ સાથે થયા હતા. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ ૧૩ હેઠળ સક્ષમ અદાલત દ્વારા છૂટાછેડાની કોઈ ડિક્રી મેળવવામાં આવી ન હતી. કાયદા મુજબ, માત્ર નોટરાઈઝ્ડ કરારના આધારે છૂટાછેડા થઈ શકતા નથી, તેથી પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ જ ગણાય.  

ટૂંકમાં સાર: જ્યાં સુધી કોર્ટ દ્વારા વિધિવત છૂટાછેડાની ડિક્રી પાસ ન થાય ત્યાં સુધી માત્ર નોટરીના કાગળ પર કરાયેલા છૂટાછેડા કાયદેસર ગણાતા નથી.  

હિન્દુ કાયદામાં લગ્ન એ કરાર નથી:

અપીલકર્તાએ ૧૯૯૯ ના એક નોટરાઈઝ્ડ લગ્ન કરાર (ઘરીચા) નો સહારો લીધો હતો. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિન્દુ કાયદા હેઠળ લગ્ન એ કોઈ વ્યાપારી કે સિવિલ કરાર નથી કે જેને સ્ટેમ્પ પેપર પર સહી કરીને સંપન્ન કરી શકાય. અપીલકર્તા સમાજમાં આવી કોઈ રૂઢિ કે પ્રથા કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં હોવાનું સાબિત કરી શક્યા નથી.  

ટૂંકમાં સાર: હિન્દુ ધર્મ અને કાયદા અનુસાર લગ્ન એ પવિત્ર સંસ્કાર છે, તેને નોટરાઈઝ્ડ મેરેજ એગ્રીમેન્ટ કે કરારના માધ્યમથી માન્યતા આપી શકાય નહીં. 

"હિન્દુ કાયદામાં લગ્ન એ સંસ્કાર છે, કરાર નહીં; કોર્ટની ડિક્રી વિના નોટરાઈઝ્ડ દસ્તાવેજોથી વારસાઈ હક ન મળે"

લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપ અને કાયદાકીય વિરોધાભાસ:

કોર્ટે જણાવ્યું કે જો એમ માની પણ લેવામાં આવે કે અપીલકર્તા અને મૃતક લાંબા સમયથી લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપ (સહજીવન) માં રહેતા હતા, તો પણ તે સંબંધને કાયદેસરનું લગ્ન ગણી શકાય નહીં. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ ૫(i) મુજબ લગ્ન સમયે કોઈ પણ પક્ષકારનો જીવિત જીવનસાથી હોવો જોઈએ નહીં. પ્રથમ લગ્ન ચાલુ હોવાથી, બીજો કોઈ પણ સંબંધ કલમ ૧૧ હેઠળ શૂન્ય અને અમાન્ય (Void) ઠરે છે.  

ટૂંકમાં સાર: પ્રથમ જીવનસાથી હયાત હોય અને છૂટાછેડા ન થયા હોય ત્યારે અન્ય વ્યક્તિ સાથેનું સહજીવન કાયદાની નજરમાં પત્ની કે પતિનો દરજ્જો અપાવી શકતું નથી.  

ચુકાદાનો નિર્ણય અને અંતિમ ચુકાદો

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે સ્વર્ગસ્થ સુમન દેવી કાયદેસર રીતે માત્ર કોક સિંહના જ પત્ની રહ્યા હતા. અપીલકર્તા રામ ક્રિપાલ સિંહ પોતાને પતિ સાબિત કરવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યા છે અને તેઓ કોઈ કાનૂની દરજ્જો ધરાવતા નથી. આથી, તેઓ મૃતક કર્મચારીના મૃત્યુના કારણે મળતા કોઈપણ નાણાકીય લાભો કે કૌટુંબિક પેન્શન મેળવવા માટે હકદાર નથી. અદાલતે સિંગલ જજના આદેશને યોગ્ય ઠેરવીને અપીલકર્તાની રીટ અપીલને સંપૂર્ણપણે ડિસમિસ (ફગાવી) કરી દીધી હતી.  

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો સમાજમાં પ્રવર્તતી એ ગેરમાન્યતા પર કાનૂની પ્રહાર કરે છે કે માત્ર રૂ. ૫૦ કે ૧૦૦ ના સ્ટેમ્પ પેપર પર નોટરી કરાવીને લગ્ન કે છૂટાછેડા કરી શકાય છે. આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારી સેવાઓ અને નાણાકીય હકોના મામલામાં કાયદેસરના લગ્ન અને સક્ષમ અદાલતની ડિક્રી જ સર્વોપરી છે.  

એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

આ કેસમાં મુખ્ય વિવાદ એ હતો કે એક સરકારી મહિલા કર્મચારીના અવસાન બાદ તેના નોટરાઈઝ્ડ લગ્ન કરારના આધારે પોતાને પતિ ગણાવતા વ્યક્તિને પેન્શન મળી શકે કે નહીં. હાઈકોર્ટે કાયદાકીય સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતા ચુકાદો આપ્યો કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ મુજબ લગ્ન એ કોઈ કરાર નથી અને પ્રથમ લગ્ન સક્ષમ અદાલત દ્વારા વિધિવત રદ કરાયા ન હોવાથી કરાર આધારિત બીજા લગ્ન સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. આથી નોટરીના કાગળોના આધારે કૌટુંબિક પેન્શન કે વારસાઈ હકનો દાવો કરી શકાય નહીં.