"મુસ્લિમ સગીરની સ્થાવર મિલકતની તબદીલી અને વાલીપણાના હક્કો અંગેનો માર્ગદર્શક પરિપત્ર"

મુસ્લિમ સગીરની સ્થાવર મિલકતની તબદીલી અને દસ્તાવેજ નોંધણી અંગેનો માર્ગદર્શક પરિપત્ર

  

મહોમેડન લો (Mahomadan Law) અને નોંધણી અધિનિયમ, ૧૯૦૮ હેઠળ સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રીઓની સત્તા અને કાનૂની પ્રક્રિયા

  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું

મુસ્લિમ સગીર (Minor) વતી તેમના પ્રતિનિધિ જ્યારે સ્થાવર મિલકતના વેચાણ કે તબદીલીનો દસ્તાવેજ રજૂ કરે, ત્યારે કાયદેસરના વાલીની સત્તા અને સબ-રજિસ્ટ્રાર દ્વારા ઓળખની ચકાસણી કરવાની કાનૂની જોગવાઈઓ અંગે સ્પષ્ટતા.  

સત્તાધિકારી / કચેરીનું નામ

કચેરી: નોંધણી સર નિરીક્ષક અને સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ ઓફ સ્ટેમ્પ્સની કચેરી, ગુજરાત રાજ્ય, ગાંધીનગર  

માર્ગદર્શન આપનાર વિભાગ: કાયદા વિભાગ અને મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર  

પત્ર / પરિપત્ર ક્રમાંક

Letter No: TSSIGR/0227/11/2025  

File No: TSSIGR/GUD/e-file/217/2025/0385 / Administrative -IGR  

મંજૂરી તારીખ ૦૮-૧૧-૨૦૨૫ (08-11-2025)  

🏛️ પૃષ્ઠભૂમિ અને કાનૂની મુદ્દાઓ

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

અગાઉ હિન્દુ સગીરના કિસ્સામાં 'હિન્દુ માઇનોરિટી એન્ડ ગાર્ડિયનશિપ એક્ટ, ૧૯૫૬' હેઠળ એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે, જો સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં સગીરનો વણવહેંચાયેલો હિસ્સો હોય તો કોર્ટની પરવાનગી જરૂરી નથી, પરંતુ જો હિસ્સો નક્કી થયેલો હોય તો કોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી છે.  

પરંતુ, મુસ્લિમ સગીરના કિસ્સામાં (Muslim Personal Law હેઠળ) આવી સ્થિતિમાં સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીઓએ શું કાર્યવાહી કરવી તે સ્પષ્ટ ન હોવાથી, મહેસૂલ વિભાગે કાયદા વિભાગ પાસેથી સત્તાવાર માર્ગદર્શન માંગ્યું હતું.  

મુખ્ય કાનૂની મુદ્દાઓ

• મુસ્લિમ કાયદા (Mahomadan Law) હેઠળ સગીર કોણ છે અને તેના કાયદેસરના વાલી (Legal Guardian) કોણ બની શકે?  
• શું કાયદેસરના વાલી કોર્ટની મંજૂરી વિના સગીરની સ્થાવર મિલકત વેચી કે તબદિલ કરી શકે?  
• 'ડી ફેક્ટો વાલી' (De facto Guardian) ની સત્તાઓ શું છે?  
• દસ્તાવેજ નોંધણી વખતે સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રી પાસે ઓળખ અને પુરાવા માંગવાની શું સત્તા છે?  

⚖️ વહીવટી નિર્ણય અને મહત્વના અવલોકનો

મહત્વના કાનૂની અવલોકનો (મહોમેડન લો મુજબ)

સગીરની વ્યાખ્યા (કલમ ૩૪૮): જે વ્યક્તિએ ૧૮ વર્ષ પૂરા ન કર્યા હોય તે સગીર ગણાય.  

કાયદેસરના વાલીની ક્રમવાર યાદી (કલમ ૩૫૯): (૧) પિતા, (૨) પિતાના વિલ (વસિયતનામા) દ્વારા નિયુક્ત એક્ઝિક્યુટર, (૩) દાદા (પિતાના પિતા), (૪) દાદાના વિલ દ્વારા નિયુક્ત એક્ઝિક્યુટર.  

ડી ફેક્ટો વાલી (De facto Guardian - કલમ ૩૬૧): જે કાયદેસરના કે કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત વાલી નથી પરંતુ માત્ર સંભાળ રાખનાર (Custodian) છે. તેઓ સગીરની સ્થાવર મિલકત તબદિલ કરી શકતા નથી. જો તેઓ આવું કરે, તો તે વ્યવહાર 'Void' (શરૂઆતથી જ રદબાતલ) ગણાશે.  

વહીવટી આદેશ / નિર્ણય

કાયદેસરના વાલી (Legal Guardian): તેઓ કલમ ૩૬૨ માં દર્શાવેલ ૭ વિશિષ્ટ અને અપવાદરૂપ શરતો (જેમ કે- બમણી કિંમત મળતી હોય, સગીરના ભરણપોષણ માટે અનિવાર્ય હોય, દેવું ચૂકવવાનું હોય વગેરે) હેઠળ જ કોર્ટની મંજૂરી વિના મિલકત તબદિલ કરી શકે છે.  

કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત વાલી (Court Appointed Guardian): ગાર્ડિયન એન્ડ વોર્ડ્સ એક્ટ, ૧૮૯૦ હેઠળ નિમાયેલા વાલી કોર્ટની પૂર્વ પરવાનગી વિના સગીરની મિલકત વેચી, દાનમાં આપી કે ગીરો મૂકી શકશે નહીં.  

સબ-રજિસ્ટ્રારની સત્તા (નોંધણી અધિનિયમની કલમ ૩૪): દસ્તાવેજ રજૂ કરનાર વ્યક્તિની યોગ્ય ઓળખ (Identity) સુનિશ્ચિત કરવા માટે સબ-રજિસ્ટ્રાર પોતાની સંતોષ ખાતર જરૂરી લાગતા કોઈપણ પુરાવા કે દસ્તાવેજ માંગી શકે છે.  

🔍 મુદ્દાવઇઝ વિગતવાર પેરેગ્રાફ અને તેનો સાર

૧. મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ વાલીપણાની સ્થિતિ

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: મહોમેડન લોની કલમ ૩૫૯ અને ૩૬૦ મુજબ મુસ્લિમ સગીરની મિલકતના કાયદેસરના વાલી નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં પ્રથમ હક પિતાનો છે. જો આવા કાયદેસરના વાલી ન હોય, તો જ કોર્ટ દ્વારા વાલીની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.  

ટૂંકમાં સાર: મુસ્લિમ સગીરની મિલકત માટે પિતા અથવા તેમના દ્વારા નિયુક્ત વ્યક્તિ જ કાયદેસરના વાલી બને છે, અન્યથા કોર્ટે વાલી નીમવા પડે છે.  

૨. મિલકત વેચાણ અંગે વાલીઓની મર્યાદિત સત્તાઓ

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: કલમ ૩૬૨ હેઠળ કાયદેસરના વાલી પણ સામાન્ય સંજોગોમાં મિલકત વેચી શકતા નથી, માત્ર કાયદામાં દર્શાવેલી ૭ ગંભીર પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે મિલકત નષ્ટ થઈ રહી હોય કે સગીરના અસ્તિત્વનો સવાલ હોય) માં જ વેચી શકે છે. જ્યારે કોર્ટ દ્વારા નિમાયેલા વાલી માટે કલમ ૩૬૩ હેઠળ કોર્ટની આગોતરી મંજૂરી ફરજિયાત છે.  

ટૂંકમાં સાર: કાયદેસરના વાલી ચોક્કસ કટોકટીની શરતોને આધીન જ મિલકત વેચી શકે છે, જ્યારે કોર્ટ દ્વારા નિમાયેલા વાલી માટે કોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી વિના વેચાણ અશક્ય છે.  

૩. સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રીઓની તપાસ કરવાની સત્તા

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: નોંધણી અધિનિયમ, ૧૯૦૮ની કલમ ૩૪(૩) હેઠળ નોંધણી અધિકારી (સબ-રજિસ્ટ્રાર) ને સત્તા છે કે તેઓ પોતાની સમક્ષ હાજર થનાર પ્રતિનિધિ ખરેખર કાયદેસરના વાલી છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરે. આ માટે તેઓ કાયદાકીય પુરાવાઓ માંગી શકે છે.  

ટૂંકમાં સાર: સબ-રજિસ્ટ્રાર સગીર વતી દસ્તાવેજ કરનાર વ્યક્તિની ઓળખ અને કાનૂની યોગ્યતા ચકાસવા માટે કોઈપણ પુરાવા માંગવા સક્ષમ છે.  

📌 અંતિમ ચુકાદો / આખરી વહીવટી આદેશ અને મહત્વ

ચુકાદાનું (પરિપત્રનું) મહત્વ અને અસર

આ પરિપત્રથી ગુજરાત રાજ્યની તમામ સબરજીસ્ટ્રાર કચેરીઓમાં મુસ્લિમ સગીરના મિલકત સંબંધી દસ્તાવેજોની નોંધણી વખતે થતી દ્વિધાનો કાયમી અંત આવ્યો છે. સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રીઓ હવે ગેરકાયદેસર વેચાણ (જેમ કે ડી-ફેક્ટો વાલી દ્વારા થતા વેચાણ) અટકાવી શકશે, જેથી મુસ્લિમ સગીરોના હિતોનું રક્ષણ થશે.  

અંતિમ આદેશ

નોંધણી સર નિરીક્ષક જેનુ દેવન (IAS) દ્વારા રાજ્યના તમામ સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રીઓને આ પરિપત્રની જોગવાઈઓનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.  

📝 એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર પરિપત્રની સમજૂતી

આ પરિપત્ર મુસ્લિમ સગીરની સ્થાવર મિલકતના દસ્તાવેજોની નોંધણી માટેનો મુખ્ય આધાર સ્તંભ છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે મહોમેડન લો મુજબ સગીરના પિતા કે કાયદેસરના વાલી જ ખાસ કિસ્સાઓમાં કોર્ટ વિના મિલકત તબદિલ કરી શકે છે, જ્યારે કોર્ટ નિયુક્ત વાલી માટે કોર્ટની પરવાનગી અનિવાર્ય છે અને 'ડી-ફેક્ટો' વાલી દ્વારા થયેલ વેચાણ તદ્દન રદબાતલ છે. આ સાથે જ, દસ્તાવેજની સત્યતા અને વાલીની ઓળખ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્યના તમામ સબ-રજિસ્ટ્રારશ્રીઓને જરૂરી પુરાવા માંગી પૂરેપૂરી ચકાસણી કર્યા બાદ જ નોંધણી કરવાનો સત્તાવાર આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.