જમીન માલિકો અને ખેડૂતોના હિતોના રક્ષણ માટે ગુજરાત સરકારનો ઐતિહાસિક નીતિગત નિર્ણય.

વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને ટાવર ઊભા કરવા માટે જમીન અને પાકના નુકસાન વળતરની સંકલિત માર્ગદર્શિકા – ૨૦૨૬

જમીન માલિકો અને ખેડૂતોના હિતોના રક્ષણ માટે ગુજરાત સરકારનો ઐતિહાસિક નીતિગત નિર્ણય.

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (પરિચય)

ગુજરાત રાજ્યમાં નવી વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઈનો અને ટાવરો ઊભા કરતી વખતે ખેડૂતોની જમીન, પાક, અને ફળાવ ઝાડને થતા નુકસાન માટે વળતરની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને ન્યાયી બનાવવા માટે અગાઉના તમામ ઠરાવોને અધિક્રમિત (Supersede) કરતો આ એક સંકલિત આદેશ છે.

સત્તામંડળ/વિભાગનું નામ: ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર

ઠરાવ ક્રમાંક: ઈપીસીડી/ઈએલએ/ઈ-ફાઈલ/૨૦/૨૦૨૩/૧૧૭૩/ક

તારીખ: ૦૪.૦૭.૨૦૨૬ (04 July 2026)

નીતિની પૃષ્ઠભૂમિ અને ઇતિહાસ

ભારતીય વિદ્યુત અધિનિયમ-૨૦૦૩ અને ભારતીય ટેલિગ્રાફ એક્ટ-૧૮૮૫ની જોગવાઈઓ હેઠળ નુકસાની બદલ અસરગ્રસ્તોને વળતર આપવાની જોગવાઈ છે. અગાઉ વિવિધ સમયગાળે અલગ-અલગ ઠરાવો બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ રાઈટ ઓફ વે (RoW) કોરિડોર અને ટાવર ઊભા કરવા સંબંધે ખેડૂતો તરફથી મળેલી રજૂઆતો તેમજ ભારત સરકારની નવીનતમ માર્ગદર્શિકાને ધ્યાને લઈ, વીજ કંપનીઓ પરનો આર્થિક ભારણ સંતુલિત કરવા અને સમગ્ર પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવવા નવો સંકલિત ઠરાવ લાવવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી.

ટૂંકો સાર: જૂની વ્યવસ્થાઓ અને વિસંગતતાઓને દૂર કરી ખેડૂતોને યોગ્ય અને સમયસર વળતર મળે તે માટે આ નવી માર્ગદર્શિકા અમલમાં લાવવામાં આવી છે.

કાનૂની અને વહીવટી મુદ્દાઓ

૧. ટાવરના બેઝ (પાયા) વિસ્તાર માટે કેટલું વળતર આપવું?

૨. રાઈટ ઓફ વે (RoW) કોરિડોર હેઠળ આવતી જમીનની કિંમતનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરવું?

૩. પાક અને ફળાવ ઝાડના નુકસાનનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કોણ અને કઈ રીતે કરશે?

૪. જમીનની બજાર કિંમત નક્કી કરવા માટે કઈ સમિતિ અને પદ્ધતિનો ઉપયોગ થશે?

મહત્વના વહીવટી નિર્ણયો અને માર્ગદર્શિકા (મુદ્દા વાઈઝ વિગત)

૧. ટાવર બેઝ વળતર (Tower Base Compensation)

વિગત: ટાવરના ચાર પાયા વચ્ચેની જમીનના નુકસાન પેટે માર્કેટ રેટ કમિટી (MRC) દ્વારા નિર્ધારિત જમીનની બજાર કિંમતના ૨૦૦% (બે ગણા) જેટલું વળતર ચૂકવવાનું રહેશે. આ ગણતરીમાં ટાવરના વાસ્તવિક વિસ્તાર ઉપરાંત દરેક બાજુ ૧ મીટરનું વધારાનું વિસ્તરણ (Extension) ધ્યાને લેવાશે.

ટૂંકો સાર: ટાવર પાયાની જમીન માટે બજાર કિંમત કરતા બમણું વળતર મળશે.

૨. રાઈટ ઓફ વે (RoW) કોરિડોર વળતર

વિગત: વીજ લાઇન પસાર થવાના કારણે ઉપરથી લટકતા (Swinging) તારના વિસ્તારની જમીન માટે નીચે મુજબ વળતર અપાશે:

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં: જમીનની બજાર કિંમતના ૩૦%

નગરપાલિકા/શહેરી આયોજન વિસ્તારો (UDA) માં: જમીનની બજાર કિંમતના ૪૫%

મહાનગરપાલિકાઓ (Municipal Corporations) માં: જમીનની બજાર કિંમતના ૬૦%

ટૂંકો સાર: વિસ્તારના પ્રકાર (ગ્રામ્ય કે શહેરી) મુજબ RoW માટે ૩૦% થી ૬૦% સુધીનું વળતર નક્કી કરાયું છે.

૩. પાક તથા ફળાવ ઝાડના નુકસાનનું વળતર

વિગત: ફળાવ ઝાડના નુકસાન માટે મહેસૂલ વિભાગના પ્રવર્તમાન પરિપત્રો મુજબ અને પાકના નુકસાન માટે APMC (એગ્રીકલ્ચર પ્રોડ્યુસ માર્કેટ કમિટી) એ નક્કી કરેલા દરો મુજબ વળતર અપાશે, જેને સંબંધિત સરપંચ/તલાટી/મામલતદારે પ્રમાણિત કરવાનું રહેશે.

ટૂંકો સાર: પાક અને ઝાડના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કૃષિ બજાર અને મહેસૂલના નિયમોને આધીન રહેશે.

૪. માર્કેટ રેટ કમિટી (MRC) ની રચના અને જમીન મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ

વિગત: દરેક જિલ્લા કક્ષાએ કલેક્ટરશ્રીના અધ્યક્ષપણા હેઠળ સમિતિ બનશે જેમાં જમીન માલિકોના પ્રતિનિધિ અને ટ્રાન્સમિશન સર્વિસ પ્રોવાઇડર (TSP) ના પ્રતિનિધિ સભ્ય રહેશે. IBBI માન્યતા પ્રાપ્ત ૩ સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકનકારો (Valuers) પાસેથી સીલબંધ રિપોર્ટ મંગાવીને લોટરી સિસ્ટમ (Lotery System) દ્વારા ૨ રિપોર્ટ ખોલી બજાર દર નક્કી કરાશે.

ટૂંકો સાર: જમીનની સાચી કિંમત નક્કી કરવા કલેક્ટરની અધ્યક્ષતામાં તટસ્થ રિપોર્ટિંગ આધારિત પારદર્શક સમિતિ કામ કરશે.

વળતર ચૂકવણીની રીત અને શરતો (અંતિમ નિર્ણય)

વળતરની ચૂકવણી ખેડૂતની સંમતિના આધારે કામગીરી શરૂ કરતા પહેલાં જ કરવાની રહેશે.

વળતરની રકમ સીધી જ ખાતેદારના બેંક ખાતામાં ડીજિટલ બેંકિંગ (RTGS/NEFT) દ્વારા જમા કરાશે જેથી વચેટિયાઓ દૂર થાય અને પારદર્શિતા જળવાય.

આ જોગવાઈઓ રાજ્યમાં નંખાનારી તમામ નવી તેમજ હાલમાં પ્રગતિમાં (Ongoing) હોય તેવી ૬૬ કે.વી. કે તેથી વધુ વીજભાર ધરાવતી લાઈનોને સમાન રીતે લાગુ પડશે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર ઠરાવની સમજૂતી

ગુજરાત સરકારનો આ ઠરાવ રાજ્યમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ (વીજ લાઈનો) અને ખેડૂતોના હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવતો એક પ્રશંસનીય કદમ છે. આ નીતિ દ્વારા ટાવરની જમીન માટે ૨૦૦% વળતર, શહેરી-ગ્રામ્ય ભેદ રેખા મુજબ ન્યાયી RoW વળતર, ડિજિટલ બેંકિંગથી સીધા ખાતામાં નાણાં જમા કરવાની પ્રક્રિયા અને જિલ્લા કલેક્ટરના નેતૃત્વમાં પારદર્શક મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ અમલી બનાવીને વહીવટી વિલંબ અને કાનૂની વિવાદોને હંમેશા માટે નહિવત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.