RTI માહિતી પ્રક્રિયામાં રેકોર્ડ નિરીક્ષણનો પૂર્વાધિકાર: મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો માર્ગદર્શક ચુકાદો

 RTI એક્ટ હેઠળ દસ્તાવેજોની માંગણી અને નિરીક્ષણનો અધિકાર

​📜 યોગ્ય શીર્ષક આપો

મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો ચુકાદો: માહિતી અધિકાર હેઠળ દસ્તાવેજોની નકલ માંગતા પહેલા નિરીક્ષણ (Inspection) કરવાની મંજૂરી

​🔍 એક સબ ટાઈટલ આપો

રેકોર્ડ તપાસ્યા પછી જ ચોક્કસ દસ્તાવેજોની માંગણી કરવા અંગે હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય

​🔖 કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

અજય દુબે વિ. PIO અને અન્ય (રિટ અપીલ નંબર 3441/2026)

​🏛️ કોર્ટનું નામ

મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ, જબલપુર (ચીફ જસ્ટિસ અલ્પેશ વાય. કોગજે અને જસ્ટિસ વિવેક જૈનની ખંડપીઠ)

​🔢 હુકમ નંબર

રિટ અપીલ નં. 3441 ઓફ 2026 (CNR No.: MPHC010698382026)

​📅 તારીખ. 2 નવેમ્બર, 2026

​📝 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

આ કેસ માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI Act), 2005 હેઠળ દસ્તાવેજો મેળવવા સંબંધિત છે. અપીલકર્તા અજય દુબેએ સિંગલ જજના તારીખ 17.08.2026 ના આદેશ (રિટ પિટિશન નં. 18347/2015) સામે આ અપીલ દાખલ કરી હતી, જેમાં તેમને માંગેલી માહિતી પૂરી પાડવા માટે કોર્ટને વિનંતી કરવામાં આવી હતી.

​⏳ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

વર્ષ 2012 માં પ્રથમ અપીલીય અધિકારીએ (અપીલ નં. 29/2012 માં 23.02.2012 ના રોજ) આદેશ આપ્યો હતો કે અરજદારે પહેલા રેકોર્ડ તપાસવો અને પછી જે દસ્તાવેજો જોઈએ તેની નકલ માંગવી. ત્યારબાદ 2026 માં સિંગલ જજે આદેશ આપ્યો કે અરજદાર સીધી ચોક્કસ દસ્તાવેજોની વિગતો આપીને RTI કરી શકે છે, જેનાથી નિરીક્ષણના અધિકાર અંગે વિવાદ ઉભો થયો.

​🏆 ઐતિહાસિક ચુકાદો

ડિવિઝન બેન્ચે વર્ષ 2012 ના આદેશ અને સિંગલ જજના 2026 ના આદેશ વચ્ચે પસાર થયેલા સમયને ધ્યાનમાં રાખીને અપીલકર્તાના નિરીક્ષણના અધિકારને માન્ય રાખતો સુધારો કર્યો.

​🌟 ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો RTI અરજદારો માટે ઘણો મહત્વનો છે, કારણ કે તે પ્રસ્થાપિત કરે છે કે જ્યારે અરજદારને ચોક્કસ દસ્તાવેજોની ખબર ન હોય, ત્યારે તે પહેલા સરકારી રેકોર્ડનું નિરીક્ષણ કરી શકે છે અને તેમાંથી જરૂરી દસ્તાવેજો તારવીને તેની નકલો માંગી શકે છે.

​⚖️ ચુકાદાનો નિર્ણય

હાઈકોર્ટે સિંગલ જજના આદેશમાં સુધારો કર્યો અને અપીલકર્તાની તરફેણમાં રેકોર્ડ નિરીક્ષણનો અધિકાર પુનઃસ્થાપિત કર્યો.

​📖 કાનૂની મુદ્દાઓ

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (Right To Information Act), 2005 હેઠળ માહિતી મેળવવાની પ્રક્રિયા અને સરકારી દસ્તાવેજોના નિરીક્ષણ (Inspection) નો કાનૂની અધિકાર.

​👁️ મહત્વના અવલોકનો

કોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે 2012 ના મૂળ આદેશ અને તાજેતરના આદેશ વચ્ચે ઘણો સમય વીતી ગયો છે. આથી, દસ્તાવેજોની સ્પષ્ટતા કરતા પહેલા અપીલકર્તાને રેકોર્ડની તપાસ કરવાની તક મળવી ન્યાયી અને યોગ્ય છે.

​🎯 અંતિમ ચુકાદો

કોર્ટે આદેશ આપ્યો કે અપીલકર્તા જાહેર માહિતી અધિકારી (PIO) પાસે નિરીક્ષણ માટે અરજી કરી શકશે અને તે નિરીક્ષણના આધારે ચોક્કસ દસ્તાવેજોની નકલ પૂરી પાડવા માટે નવી અરજી આપી શકશે. આ સાથે અપીલનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો.

​📄 મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો સમજાવો

• ​🟢 પેરેગ્રાફ 1 (કેસની શરૂઆત): અપીલકર્તા અજય દુબેએ જાહેર માહિતી અધિકારી અને રાજ્યપાલના વિશેષ મદદનીશ વિરુદ્ધ રિટ અપીલ દાખલ કરી હતી. આ અપીલ સિંગલ જજના 17 ઓગસ્ટ 2026 ના ચુકાદાને પડકારતી હતી, જેમાં અરજદારે માંગેલ માહિતી સમયમર્યાદામાં પૂરી પાડવા અને ખર્ચ અપાવવાની માંગ કરી હતી.

• ​🔵 પેરેગ્રાફ 2 (સિંગલ જજનો આદેશ અને પૂર્વ ઇતિહાસ): સિંગલ જજે રાજ્યની પિટિશન મંજૂર કરી હતી અને અરજદારને માત્ર ચોક્કસ દસ્તાવેજોની વિગતો આપીને RTI હેઠળ અરજી કરવાની છૂટ આપી હતી. પરંતુ, 23.02.2012 ના પ્રથમ અપીલીય અધિકારીના આદેશ મુજબ અરજદારને પહેલા રેકોર્ડનું નિરીક્ષણ કરવાનો અને પછી નકલો માંગવાનો હક આપવામાં આવ્યો હતો.

• ​🟣 પેરેગ્રાફ 3 (હાઈકોર્ટનો સુધારો અને અંતિમ આદેશ): ચીફ જસ્ટિસની બેન્ચે બંને આદેશો વચ્ચેના લાંબા સમયગાળાને ધ્યાનમાં રાખીને સિંગલ જજના આદેશમાં સુધારો કર્યો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે અરજદાર પહેલા PIO સમક્ષ નિરીક્ષણ માટે અરજી કરી શકે છે અને નિરીક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી જ જે દસ્તાવેજો જોઈએ તેની નકલ માંગી શકે છે.

​📝 દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર આપો

• ​🔹 સાર 1: અજય દુબેએ માહિતી મેળવવા સિંગલ જજના 17.08.2026 ના આદેશ સામે હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચમાં અપીલ કરી.

• ​🔹 સાર 2: સિંગલ જજે સીધી દસ્તાવેજ માંગવા કહ્યું હતું, જ્યારે 2012 ના જૂના ઓર્ડરમાં દસ્તાવેજો માંગતા પહેલા નિરીક્ષણની જોગવાઈ હતી.

• ​🔹 સાર 3: હાઈકોર્ટે યોગ્ય નિર્ણય લેતા અપીલકર્તાને પહેલા રેકોર્ડનું નિરીક્ષણ (Inspection) કરવાની અને ત્યારપછી જ ચોક્કસ દસ્તાવેજોની માંગણી કરવાની કાનૂની મંજૂરી આપી.

​💡 એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી આપો

આ કેસમાં અપીલકર્તા અજય દુબેએ RTI કાયદા હેઠળ માહિતી મેળવવા હાઈકોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી. અગાઉ સિંગલ જજે તેમને માત્ર ચોક્કસ દસ્તાવેજોના નામ આપીને અરજી કરવા જણાવ્યું હતું, પરંતુ કોર્ટ સમક્ષ એ હકીકત આવી કે 2012 ના પ્રથમ અપીલીય અધિકારીના આદેશમાં રેકોર્ડ તપાસ્યા પછી દસ્તાવેજો માંગવાની વાત હતી. આ બાબત અને વીતી ગયેલા સમયને ધ્યાનમાં રાખીને, હાઈકોર્ટે સિંગલ જજના આદેશમાં સુધારો કર્યો અને ચુકાદો આપ્યો કે અપીલકર્તા સૌપ્રથમ PIO પાસે દસ્તાવેજોના નિરીક્ષણ (Inspection) માટે અરજી કરી શકશે અને તે નિરીક્ષણ કર્યા બાદ તેમને જરૂરી એવા ચોક્કસ દસ્તાવેજોની નકલ મેળવી શકશે.