ખેતીની જમીન વેચાણ નોંધોની ઝડપી મંજૂરી અને ઇ-ધરા વ્યવસ્થાપનની નવી નીતિ

ઇ-ધરા કેન્દ્રોમાં વેચાણ ફેરફાર નોંધો માટે 0-Day અને 7-Days નોટિસ ચેનલનો પરિપત્ર 

• કેસને અનુરૂપ ટાઇટલ: કલમ-૧૩૫ D પરત્વે વેચાણ નોંધ મંજૂર કરવાના કિસ્સામાં પ્રસ્તાવિત ફેરફાર અંગે

• ​યોગ્ય શીર્ષક: જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ-૧૮૯૯ની કલમ-૧૩૫(D) અન્વયે ઇ-ધરા વ્યવસ્થાપનમાં વેચાણ નોંધો અંગેની નવી કાર્યપદ્ધતિ

• ​સબ ટાઈટલ: ગુજરાત જમીન મહેસૂલ (સુધારા) વટહુકમ, ૨૦૨૬/૧ ની અમલવારી અંગેનો મહેસૂલ વિભાગનો પરિપત્ર

• ​કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું: ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ઇ-ધરા કેન્દ્રોમાં વેચાણ ફેરફાર નોંધો પર નિર્ણય કરવા માટે 0-Day અને 7-Days નોટિસ ચેનલ સહિતની સુધારેલી કાર્યપદ્ધતિ નિયત કરવા અંગેનો પરિપત્ર.

• ​કોર્ટનું નામ: આ કોઈ અદાલતી ચુકાદો કે કેસ નથી, પરંતુ ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ, સચિવાલય, ગાંધીનગર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલો સરકારી પરિપત્ર છે.

• ​હુકમ નંબર / પરિપત્ર ક્રમાંક: RD/PRM/e-file/15/2026/2977/J (Land Ref) (લેટર નં: RD/0708/06/2026)

• ​તારીખ: સંમતિ તારીખ: ૦૯-૦૭-૨૦૨૬ / ડિજિટલ સાઇન તારીખ: ૧૮-૦૭-૨૦૨૬

• ​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: ઇ-ધરા કેન્દ્રોમાં હક્ક પત્રકમાં વેચાણની નોંધો નોંધાયા બાદ જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ-૧૩૫(D) મુજબ નોટિસ આપવાની પ્રવર્તમાન પદ્ધતિમાં સુધારો કરવા સરકારશ્રીની વિચારણા હેઠળ હતું.

• ​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ: તા. ૩૧/૦૩/૨૦૨૬ના GUJARAT ORDINANCE NO.1 OF 2026 થી કલમ-૧૩૫(D)માં અને તા. ૦૧/૦૪/૨૦૨૫ના જાહેરનામાથી ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, ૧૯૭૨ના નિયમ-૧૦૭(4A)માં સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, જે અનુસાર નવી સિસ્ટમ નક્કી કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.

• ​ઐતિહાસિક ચુકાદો: (નિયમ/નીતિગત નિર્ણય): નવી સુધારાત્મક જોગવાઈ મુજબ સ્વ-ઘોષણાપત્ર (Annexure-1) રજૂ કરીને તથા વર્ક-ફ્લો મુજબ 0-Day Channel અથવા 7-Days Notice Channel દ્વારા વેચાણ નોંધોની આખરી પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે.

• ​ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર: વેચાણ નોંધો મંજૂર કરવાની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી અને પારદર્શક બનશે. જો ખેડૂત આઈડી પૂરા પાડવામાં આવે તો સિસ્ટમ દ્વારા આપોઆપ મોટા ભાગના પગલાં પૂર્ણ થઈ શકશે.

• ​ચુકાદાનો નિર્ણય: વર્ક-ફ્લો મુજબ તથા પરિશિષ્ટ-૧ ના સ્વ-ઘોષણાપત્રના આધારે ઇ-ધરા વ્યવસ્થાપનમાં અમલીકરણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

• ​જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ: (નોંધ: આ પરિપત્ર સાથે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ નથી, પરંતુ દસ્તાવેજમાં પ્રક્રિયા દર્શાવતો વર્ક-ફ્લો ફ્લોચાર્ટ (Flowchart) બિડાણ તરીકે આપેલ છે).
• ​કાનૂની મુદ્દાઓ:

• ​જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ-૧૮૭૯ની કલમ-૧૩૫(D) ની જોગવાઈઓ
• ​ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, ૧૯૭૨નો નિયમ-૧૦૭(4A)
• ​ખોટી વિગતો કે સોગંદનામું રજૂ કરવા બદલ ભારતીય ન્યાય સંહિતા હેઠળ ફોજદારી ગુનાની જોગવાઈ
​મહત્વના અવલોકનો:
• ​ખરીદનારે સ્વ-ઘોષણાપત્રમાં પોતે બિનખેડૂત નથી અને ૨૫ વર્ષથી ખેડૂત ખાતેદાર છે તેની ખાતરી આપવાની રહેશે.
• ​જો સ્વ-ઘોષણાપત્ર રજૂ કરવામાં ન આવે તો કેસ આપોઆપ 7-Days Notice Channel માં જતો રહેશે.
• ​અંતિમ ચુકાદો / આદેશ: ગુજરાતના રાજ્યપાલશ્રીના હુકમથી સંયુક્ત સચિવ (જ.સુ.) દ્વારા તમામ કલેક્ટરશ્રીઓ, નોંધણી સર નિરીક્ષક અને સંબંધિત અધિકારીઓને આ વર્ક-ફ્લો અને સ્વ-ઘોષણાપત્ર મુજબ NIC ની મદદથી જરૂરી સુધારા કરી અમલવારી કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.

​મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને ટૂંકમાં સાર

• ​પ્રસ્તાવના અને પરિપત્રનો હેતુ: મહેસૂલ વિભાગના આ પરિપત્ર અનુસાર, ઇ-ધરા કેન્દ્રોમાં જમીન વેચાણની નોંધો માટે જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ-૧૩૫(D) હેઠળ નોટિસ આપવાની અને નિર્ણય કરવાની જૂની પ્રક્રિયામાં વટહુકમ નં. ૧/૨૦૨૬ દ્વારા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આ સુધારાઓને ધ્યાને રાખીને ઇ-ધરા સિસ્ટમમાં વેચાણ નોંધોનો નિર્ણય લેવા માટે ચોક્કસ વર્ક-ફ્લો નિયત કરવામાં આવ્યો છે.
• ટૂંકમાં સાર: ચકાસણીના આધારે કેસનો નિર્ણય તુરંત (0 Day) અથવા ૭ દિવસની નોટિસ પ્રક્રિયા હેઠળ કરવામાં આવશે.
• ​વર્ક-ફ્લો અને પ્રોસેસિંગ ચેનલ્સ (0 Day vs 7 Days Notice Channel): સિસ્ટમ દ્વારા ત્રણ ચકાસણીઓ (Checkpoints) કરવામાં આવે છે: (૧) છેલ્લા ૧ વર્ષમાં નોંધમાં ફેરફાર થયેલ છે કે કેમ, (૨) Record of Rights (RoR) ના તમામ સભ્યોએ વેચાણ દસ્તાવેજ કર્યો છે કે કેમ, અને (૩) જમીન અંગે કોઈ વિવાદ કે કોર્ટ કેસ પેન્ડિંગ છે કે કેમ. જો બધું જ યોગ્ય હોય (1-No, 2-Yes, 3-No) તો કેસ 0 Day Channel માં જશે. જો આમાંથી કોઈ શરત અલગ હોય તો કેસ 7 Days Notice Channel માં જશે.
• ટૂંકમાં સાર: ખરીદનારે પોતે ખેડૂત હોવા અંગે અને જમીન વિવાદમુક્ત હોવા અંગેનું સ્વ-ઘોષણાપત્ર આપવું ફરજિયાત છેપરિશિષ્ટ-૧ (સ્વ-ઘોષણાપત્ર): વેચાણ લેનારે સ્વ-ઘોષણાપત્ર (Annexure-1) રજૂ કરવાનું રહેશે, જેમાં તેમણે જણાવવાનું રહેશે કે તેઓ બિનખેડૂત નથી, છેલ્લા ૨૫ વર્ષથી ખેડૂત ખાતેદાર છે અને જમીન પર કોઈ કોર્ટ કેસ, સ્ટે, ટાંચ કે પ્રતિબંધિત સત્તાપ્રકાર (૭૩ એ.એ.) નથી. જો કોઈ ખોટી વિગત કે દસ્તાવેજ રજૂ કરવામાં આવશે તો ભારતીય ન્યાય સંહિતા હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી થશે.
• ​ટૂંકમાં સાર: વેચાણ નોંધોની ઝડપી પ્રક્રિયા માટે કલમ-૧૩૫(D) હેઠળ નવો વર્ક-ફ્લો અને નિયમો પરિપત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.

​સિસ્ટમ ઓટોમેશન (ખેડૂત આઈડી): જો વેચનાર અને ખરીદનાર તમામ પક્ષકારો પોતાના ખેડૂત આઈડી પૂરા પાડે, તો ઇ-ધરા કલાર્ક, નાયબ મામલતદાર અને વર્ક-ફ્લોના મોટા ભાગના સોફ્ટવેર સ્ટેપ્સ (જેવા કે કચ્છી લોક, S-Form જનરેટ કરવું અને મ્યુટેશન લોક કરવું) સિસ્ટમ દ્વારા આપોઆપ (Automatically) એક્ઝિક્યુટ થઈ શકશે.

​ટૂંકમાં સાર: પક્ષકારોના Farmer ID ઉપલબ્ધ હોવાથી સિસ્ટમ ઓટોમેશન દ્વારા નોંધ ઝડપથી મંજૂર થશે.

એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

​આ દસ્તાવેજ ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ૧૮ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ જારી કરવામાં આવેલો એક મહત્વપૂર્ણ પરિપત્ર છે, જે જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ-૧૩૫(D) હેઠળ ખેતીની જમીનની વેચાણ નોંધો મંજૂર કરવાની પ્રક્રિયાને સરળ અને ઓટોમેટિક બનાવે છે. નવી પદ્ધતિ મુજબ, જમીન ખરીદનારે સ્વ-ઘોષણાપત્ર (Annexure-1) આપવાનું રહેશે. જો જમીન પર કોઈ કોર્ટ કેસ કે વિવાદ ન હોય અને તમામ ખરીદનાર/વેચનારના Farmer ID ઉપલબ્ધ હોય, તો ‘0 Day Channel’ દ્વારા સિસ્ટમ આપોઆપ નોંધ મંજૂર કરી VF-6, VF-7 અને VF-8A અપડેટ કરી દેશે; જ્યારે વિવાદ કે અનિયમિતતાના કિસ્સામાં ૭ દિવસની નોટિસ પ્રોસેસ (7 Days Notice Channel) હાથ ધરવામાં આવશે.