મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓની ક્ષેત્રાધિકાર મર્યાદા: દશકા જૂની નોંધ સામે શરતભંગનો હુકમ રદ ઠરાવતી ગુજરાત હાઇકોર્ટ

અનધિકૃત વિલંબ અને મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓના ક્ષેત્રાધિકાર બહારના હુકમ સામે હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

૧૧ વર્ષના વિલંબ બાદ કલમ ૭૯-એ હેઠળ જમીન ખાલસા કરવાની કાર્યવાહી રદ બાતલ ઠરાવતો ચુકાદો

​કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

જમીન મહેસૂલ કાયદા હેઠળ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો કે જમીન સરકાર હસ્તક ખાલસા કરવાનો અધિકાર મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓને નથી.

​કોર્ટનું નામ: ગુજરાત હાઇકોર્ટ, અમદાવાદ

હુકમ નંબર: સ્પેશિયલ સિવિલ એપ્લિકેશન નંબર ૨૫૩ / ૨૦૧૩ (R/Special Civil Application No. 253 of 2013)

તારીખ: ૧૭ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬

​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

જિલ્લા સુરેન્દ્રનગરના લીંબડી તાલુકાના ઘનશ્યામપુર ગામની સર્વે નંબર ૫૯/પૈકી/૧ વાળી ૮ એકર ૩૨ ગુંઠા ખેતીની જમીન અરજદારોએ વર્ષ ૧૯૯૦માં મૂળ માલિકના વારસદારો પાસેથી રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજથી ખરીદી હતી. આ વેચાણ અંગેની હક પત્રક નોંધ વર્ષ ૧૯૯૨માં પ્રમાણિત થઈ હતી.

​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​૩૦/૦૧/૧૯૬૮: જમીન માપણી રજિસ્ટર લાગુ થતાં જમીન રાજા બેચરના નામે દાખલ થઈ હતી.

• ​૧૯/૦૩/૧૯૯૦: અરજદારોએ રાજા બેચરના વારસદારો પાસેથી રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજથી જમીન ખરીદી.

• ​૨૧/૦૯/૧૯૯૧: વેચાણના આધારે હક પત્રકે નોંધ નંબર ૬૫૦ દાખલ થઈ, જે ૨૪/૦૫/૧૯૯૨ના રોજ પ્રમાણિત કરવામાં આવી.

• ​૨૯/૦૧/૨૦૦૩: નાયબ કલેક્ટર (Assistant Collector) દ્વારા ૧૧ વર્ષના વિલંબ બાદ જમીન નવી શરતની હોવાનો દાવો કરી શરતભંગની નોટિસ આપવામાં આવી.

• ​૩૦/૧૧/૨૦૦૬: નાયબ કલેક્ટરે જમીન નવી શરતની ગણાવી સરકાર હસ્તક ખાલસા કરવાનો હુકમ કર્યો.

• ​૩૦/૦૮/૨૦૦૮ & ૩૦/૦૫/૨૦૧૨: કલેક્ટર સુરેન્દ્રનગર અને એસ.એસ.આર.ડી. (SSRD) દ્વારા નાયબ કલેક્ટરનો હુકમ બહાલ રખાતાં અરજદારોએ ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં રિટ અરજી દાખલ કરી.

​ઐતિહાસિક ચુકાદો

હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના 'જોઇન્ટ કલેક્ટર રંગા રેડ્ડી વિ. ડી. નરસિંહ રાવ' તથા 'પટેલ રાઘવ નાથા' કેસના સિદ્ધાંતોને ટાંકીને ઠેરવ્યું કે કાયદામાં કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા ન દર્શાવી હોય તો પણ સ્વતઃ સંજ્ઞાન (Suo Motu) સત્તાઓ માત્ર વાજબી સમયગાળામાં જ વાપરી શકાય. ૧૧ વર્ષના અવાજબી વિલંબ બાદ કરાયેલી કાર્યવાહી કાયદાના શાસનની વિરુદ્ધ છે.

​ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદાથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજને રદ કરી શકતા નથી કે કલમ ૭૯-એ હેઠળ જમીન સરકાર હસ્તક જપ્ત/ખાલસા કરી શકતા નથી. લાંબા સમય સુધી સબળ કારણ વગર નિષ્ક્રિય રહ્યા બાદ અચાનક કરાતી મહેસૂલી કાર્યવાહીથી નિર્દોષ ખરીદદારોના હકોનું રક્ષણ થાય છે.

​ચુકાદાનો નિર્ણય

અરજદારોની રિટ અરજી સંપૂર્ણપણે મંજૂર કરવામાં આવી છે અને એસ.એસ.આર.ડી.નો તારીખ ૩૦/૦૫/૨૦૧૨નો વિવાદિત હુકમ રદબાતલ ઠરાવવામાં આવ્યો છે.

​જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ આપવો

​[ગુજરાત હાઇકોર્ટ ભવન, સોલા, અમદાવાદ]

(નોંધ: ai આ ટેક્સ્ટ આધારિત માધ્યમ હોવાથી ગુજરાત હાઇકોર્ટની મુખ્ય અદાલત ભવનનું પ્રતિનિધિત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે)

​કાનૂની મુદ્દાઓ

• ​શું મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓ ૧૧ વર્ષના લાંબા વિલંબ બાદ શરતભંગ અંગે સ્વતઃ સંજ્ઞાન (Suo Motu) કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે?

• ​શું બોમ્બે લેન્ડ રેવેન્યુ કોડની કલમ ૭૯-એ હેઠળ જમીન સરકાર હસ્તક જપ્ત/ખાલસા કરવાનો કે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો અધિકાર છે?

• ​શું ૭/૧૨ ના ઉતારામાં 'નવી શરત' દર્શાવેલ ન હોય તો પણ ખરીદનારને શરતભંગ માટે દોષિત ગણી શકાય?

​મહત્વના અવલોકનો

• ​કલમ ૭૯-એ ની મર્યાદા: કલમ ૭૯-એ ફક્ત બિનઅધિકૃત કબજેદારને સંક્ષિપ્ત રીતે દૂર (Summary Eviction) કરવાની સત્તા આપે છે; તે જમીન ખાલસા કરવાની કે દસ્તાવેજ રદ કરવાની સત્તા આપતી નથી.

• ​સિવિલ કોર્ટનો ક્ષેત્રાધિકાર: રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો અધિકાર માત્ર સિવિલ કોર્ટ પાસે છે, મહેસૂલી તંત્ર પાસે નથી.

• ​રેકોર્ડની ચકાસણી: ૧૯૬૫થી રેકોર્ડ પર ક્યાંય પણ જમીન 'નવી શરત' હોવાનો ઉલ્લેખ નહોતો, તેથી અરજદારો દ્વારા કોઈ શરતભંગ થયો નથી.

​અંતિમ ચુકાદો

સ્પેશિયલ સિવિલ એપ્લિકેશન ૨૫૩/૨૦૧૩ મંજૂર કરવામાં આવે છે. એસ.એસ.આર.ડી.નો તારીખ ૩૦/૦૫/૨૦૧૨નો હુકમ સંપૂર્ણપણે રદ કરવામાં આવે છે.

​મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો

• ​પેરેગ્રાફ ૧ થી ૨.૧૦: બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ રિટ અરજીનો પરિચય, વિવાદિત જમીનનો ૧૯૬૮થી ઇતિહાસ, ૧૯૯૦નો રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ, ૧૯૯૨માં પ્રમાણિત નોંધ અને ૨૦૦૩થી શરૂ થયેલી નાયબ કલેક્ટર, કલેક્ટર અને એસએસઆરડી સમક્ષની કાનૂની કાર્યવાહીની વિગતો આપેલ છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૩ થી ૧૨: અરજદારના એડવોકેટની દલીલો - ૧૧ વર્ષનો વિલંબ અવાજબી છે. કલમ ૭૯-એ હેઠળ જમીન જપ્ત કરવાની જોગવાઈ નથી. ૭/૧૨ ઉતારામાં નવી શરત લખેલ નહોતી અને દસ્તાવેજ સિવિલ કોર્ટ જ રદ કરી શકે.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૩: સરકારી વકીલ (AGP) ની દલીલો - જમીન મૂળ સંથાણીથી આપેલી હોવાથી નવી શરત ગણાય અને બન્ને પક્ષે નફો મેળવવાનો પ્રયાસ કરાયો હોવાથી મહેસૂલી અધિકારીઓના હુકમો યોગ્ય છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૪ થી ૨૧: હાઇકોર્ટનું વિશ્લેષણ અને સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓનું સમર્થન - 'ડી. નરસિંહ રાવ' અને 'પટેલ રાઘવ નાથા'ના કેસ મુજબ કાયદામાં સમયમર્યાદા ન હોય તો પણ સ્વતઃ સંજ્ઞાન સત્તા વાજબી સમયમાં જ વાપરવી પડે.

• ​પેરેગ્રાફ ૨૨ થી ૨૫: કોર્ટનો આખરી નિર્ણય - ૧૧ વર્ષ પછીની કાર્યવાહી ગેરકાયદેસર છે. મહેસૂલી અધિકારી દસ્તાવેજ રદ ન કરી શકે, આથી એસએસઆરડીનો હુકમ રદ કરી રિટ મંજૂર કરાઈ.

​દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર

• ​પેરેગ્રાફ ૧-૨.૧૦ સાર: ૧૯૯૦માં ખરીદેલી જમીનની ૧૯૯૨માં નોંધ પ્રમાણિત થયા બાદ ૨૦૦૩માં નાયબ કલેક્ટરે ૧૧ વર્ષ પછી શરતભંગની નોટિસ આપી જમીન ખાલસા કરી, જેને કલેક્ટર અને એસએસઆરડીએ બહાલ રાખી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૩-૧૨ સાર: અરજદારે દલીલ કરી કે ૧૧ વર્ષનો અવાજબી વિલંબ ગેરકાયદે છે અને કલમ ૭૯-એ હેઠળ દસ્તાવેજ કે ટાઇટલ રદ કરવાની સત્તા મહેસૂલી તંત્રને નથી.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૩ સાર: સરકારે દાવો કર્યો કે સંથાણીની જમીન નવી શરતની ગણાય અને દસ્તાવેજ કરી શકાય નહીં.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૪-૨૧ સાર: કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા ટાંકીને ઠેરવ્યું કે કાયદામાં સમયમર્યાદા ન હોય તો પણ વાજબી સમયમાં જ સત્તા વાપરી શકાય, વિલંબથી ત્રીજા પક્ષના હકો ખોરવાય છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૨૨-૨૫ સાર: રેકોર્ડ પર નવી શરતનો ઉલ્લેખ ન હોવાથી અને સિવિલ કોર્ટ વિના દસ્તાવેજ રદ ન થઈ શકે તેમ ઠરાવી રિટ મંજૂર કરી હુકમ રદ કરાયો.

​એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

ગુજરાત હાઇકોર્ટે સ્પેશિયલ સિવિલ એપ્લિકેશન ૨૫૩/૨૦૧૩ માં મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા ઠેરવ્યું છે કે, ૧૯૯૦ માં રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજથી ખરીદેલી અને ૧૯૯૨ માં નોંધ પ્રમાણિત થયેલી જમીન સામે ૧૧ વર્ષના અવાજબી વિલંબ બાદ મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓ દ્વારા સ્વતઃ સંજ્ઞાન (Suo Motu) હેઠળ શરૂ કરાયેલી શરતભંગની કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર અને સત્તાબહાર છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બોમ્બે લેન્ડ રેવેન્યુ કોડની કલમ ૭૯-એ હેઠળ જમીન સરકાર હસ્તક ખાલસા કરવાનો કે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો અધિકાર મહેસૂલી તંત્રને નથી; દસ્તાવેજ રદ કરવાની સત્તા માત્ર સિવિલ કોર્ટ પાસે છે. ઉપરાંત, ૭/૧૨ ના રેકોર્ડ પર ક્યાંય 'નવી શરત' દર્શાવેલ ન હોવાથી ખરીદનારને દોષિત ગણી શકાય નહીં.