: શું પિતા જીવિત હોય ત્યારે દાદાની મિલકતમાં પૌત્ર દાવો કરી શકે? જાણો હાઇકોર્ટનો ચુકાદો

દેવરામ વિ. ખેતારામ અને અન્ય: પિતૃસંપત્તિમાં હક અને મહેસૂલી અદાલતની સત્તા અંગે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

​યોગ્ય શીર્ષક: જમીન વારસો અને સિવિલ કોર્ટની હકુમત વિવાદ

​સબ ટાઈટલ: હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ (HSA) ની કલમ 8 અને રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટ હેઠળ ખાતેદારી હકની કાનૂની સ્પષ્ટતા

​કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું:

દેવરામ વિરુદ્ધ ખેતારામ અને અન્ય (S.B. Civil First Appeal No. 221/2026, Neutral Citation: 2026:RJ-JD:40614)

વિગત	માહિતી
કોર્ટનું નામ	રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ (High Court of Judicature for Rajasthan at Jodhpur)
હુકમ નંબર	S.B. Civil First Appeal No. 221/2026
ચુકાદાની તારીખ	20 ઓગસ્ટ 2026 (અનામત હુકમ)
ન્યાયાધીશ	માનનીય જસ્ટિસ ફરજંદ અલી (Hon'ble Mr. Justice Farjand Ali)

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​મૂળ મિલકત: જેસલમેર જિલ્લાના પોખરણ તાલુકાના જૈમલા ગામની 75 વીઘા કૃષિ જમીન (ખસરા નં. 294/506) મૂળ દાદા છુત્રારામને ફાળવવામાં આવી હતી.

• ​વારસાઈ હક: 24 એપ્રિલ 2004ના રોજ છુત્રારામના અવસાન બાદ તેમના ત્રણ પુત્રો (ખેતારામ, રામારામ અને લચ્છુરામ) ના નામે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં 1/3 સરખા ભાગે જમીન નોંધાઈ.

• ​અપીલકર્તાનો દાવો: ખેતારામના પુત્ર (દેવરામ) એ દાવો કર્યો કે આ મિલકત વારસાગત/સહ-ભાગીદારી (Coparcenary) છે, જેથી જન્મથી જ તેનો 1/9મો ભાગ બને છે.

• ​વિવાદનું કારણ: ત્રણેય ભાઈઓએ 17 એપ્રિલ 2025ના રોજ વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) કરી જમીન તૃતીય પક્ષને વેચી દીધી. દેવરામે પોતાના હકની જાહેરાત અને વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરાવવા સિવિલ કોર્ટમાં દાવો કર્યો.

• ​ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય: એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ, પોખરણ દ્વારા C.P.C. ના ઓર્ડર VII રૂલ 11 હેઠળ સિવિલ દાવો અગ્રાહ્ય ગણીને 10 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ રદ કરવામાં આવ્યો, જેની સામે આ અપીલ થઈ હતી.

​ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ (સંદર્ભ લીધેલા કેસ)

• ​ઉત્તમ વિ. સૌભાગ સિંઘ (2016) 160 AIC 1: હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 8 હેઠળ મળેલી મિલકત વારસદારની સ્વ-અર્જિત મિલકત બને છે. જો પ્લેઇન્ટમાં સંયુક્ત પરિવાર (HUF) સાબિત ન થાય, તો આગળની પેઢીને જન્મથી હક મળતો નથી.

• ​પ્યારેલાલ વિ. શુભેન્દ્ર પિલાનિયા (2019) 3 SCC 692: કૃષિ જમીનમાં ખાતેદારી હકની પ્રાથમિક જાહેરાત માત્ર મહેસૂલી કોર્ટ જ કરી શકે છે; સિવિલ કોર્ટ સીધો વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો હુકમ આપી શકે નહીં.

​ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે દાદાની મિલકતમાં પૌત્રનો સહ-ભાગીદારી હક આપોઆપ ઊભો થતો નથી. વધુમાં, કૃષિ જમીન સંબંધી ખાતેદારી હકો નક્કી કરવાની અનન્ય સત્તા (Exclusive Jurisdiction) માત્ર મહેસૂલી અદાલત (Revenue Court) પાસે છે, જેના કારણે સિવિલ કોર્ટની હકુમત બાકાત રહે છે.

​કોર્ટની સત્તાવાર મુદ્રા (Emblem/Photo Detail)

અદાલતી ચુકાદાના સત્તાવાર દસ્તાવેજના શીર્ષક પર 'High Court of Judicature for Rajasthan' નો સત્તાવાર લોગો અને ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતિક અશોક સ્તંભ તથા "સત્યમેવ જયતે" સાથેની ગોળાકાર મુદ્રા અંકિત છે.

​કાનૂની મુદ્દાઓ

1. ​શું કલમ 8 (HSA) હેઠળ પિતાને વારસામાં મળેલી મિલકતમાં પિતાના હયાતી દરમિયાન પુત્ર સંયુક્ત પરિવાર (HUF) ના પુરાવા વિના 1/9 ભાગનો દાવો કરી શકે?

1. ​શું મહેસૂલી અદાલત દ્વારા ખાતેદારી અધિકારની જાહેરાત કર્યા વિના સિવિલ કોર્ટમાં કૃષિ જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો દાવો ચાલવા પાત્ર છે?

​મહત્વના અવલોકનો

• ​પ્લેઇન્ટમાં (દાવામાં) જમીન HUF કે સંયુક્ત પરિવારની મિલકત હોવા અંગે કોઈ ચોક્કસ આધાર દર્શાવવામાં આવ્યો નહોતો.

• ​પિતા જીવિત હોય ત્યાં સુધી કલમ 8 મુજબ મળેલી સ્વ-અર્જિત મિલકતમાં પુત્ર વિભાજન (Partition) નો દાવો કરી શકતો નથી.

• ​રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટ, 1955 ની કલમ 88 અને 207 મુજબ ખાતેદારી હકની જાહેરાત કરવાનો ક્ષેત્રાધિકાર સિવિલ કોર્ટ પાસે નથી.

​અંતિમ ચુકાદો

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે નીચલી કોર્ટના ઓર્ડર VII રૂલ 11 CPC હેઠળ દાવો રદ કરવાના આદેશને યોગ્ય ઠેરવી અપીલકર્તા દેવરામની અપીલ સંપૂર્ણપણે રદ (Dismiss) કરી છે.

​મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો અને પેરેગ્રાફ મુજબ સાર

​1. પ્લેઇન્ટની મર્યાદાઓ અને વારસાનો કાયદો (પેરેગ્રાફ 1 થી 6)

• ​વિગત: હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે અપીલકર્તાએ દાવામાં જમીન ક્યારેય સંયુક્ત પરિવાર (HUF) ની હતી તેવો કોઈ પાયો રચ્યો નથી. 2004માં છુત્રારામના અવસાન બાદ કલમ 8 મુજબ જમીન પિતા અને કાકાઓને સ્વતંત્ર રીતે મળી હતી.

• ​ટૂંકમાં સાર: પ્લેઇન્ટમાં HUF ના અભાવે પિતા જીવિત હોવા છતાં પુત્રનો જન્મસિદ્ધ હક દાવો કાયદાકીય રીતે ટકી શકતો નથી.

​2. મહેસૂલી અદાલતનું અનન્ય ક્ષેત્રાધિકાર (પેરેગ્રાફ 7 થી 8)

• ​વિગત: રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટની કલમ 88 અને 207 મુજબ કૃષિ જમીનમાં ખાતેદારી હક જાહેર કરવાની સત્તા માત્ર મહેસૂલી કોર્ટની છે. આ હક નક્કી કર્યા વિના સિવિલ કોર્ટ વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરી શકે નહીં.

• ​ટૂંકમાં સાર: ખાતેદારી હકની જાહેરાત વગર સિવિલ કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલો દાવો હકુમતના અભાવે રદ થવા પાત્ર છે.

​એક પેરેગ્રાફમાં સમજુતી

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે 'દેવરામ વિ. ખેતારામ' કેસમાં ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું કે દાદાના અવસાન બાદ હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 8 હેઠળ પિતાને વારસામાં મળેલી મિલકતમાં પુત્ર પોતાના પિતાની હયાતી દરમિયાન આપોઆપ સહ-ભાગીદારી (Coparcenary) હકનો દાવો કરી શકતો નથી, સિવાય કે પ્લેઇન્ટમાં તે મિલકત સંયુક્ત પરિવાર (HUF) ની હોવાનું સાબિત કરાયું હોય; આ ઉપરાંત, રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટની કલમ 88 અને 207 મુજબ કૃષિ જમીનમાં ખાતેદારી અધિકારો નક્કી કરવાની સત્તા માત્ર મહેસૂલી અદાલત પાસે હોવાથી, ખાતેદારી હકની પૂર્વ જાહેરાત વિના સિવિલ કોર્ટમાં વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાનો દાવો ચાલવા પાત્ર નથી, તેથી ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા ઓર્ડર VII રૂલ 11 CPC હેઠળ દાવો નાંજૂર કરવાનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે.