"આદિજાતિ જમીન સુરક્ષા અને તબદીલી નિયમન: કલમ ૭૩-ક અને ૭૩-એએ હેઠળ વહીવટી માર્ગદર્શન અને સંકલિત પ્રક્રિયાઓ"

"આદિજાતિ જમીન સંરક્ષણ, તબદીલી નિયમન અને પ્રક્રિયાગત માર્ગદર્શન અંગેનો સર્વગ્રાહી સંકલિત મહેસુલી પરિપત્ર, ૨૦૦૬" 

🟢 ૧. કેસને અનુરૂપ ટાઇટલ:

આદિજાતિ જમીન તબદીલી અને નિયમન સંકલિત પરિપત્ર, ૨૦૦૬

​🔵 ૨. યોગ્ય શીર્ષક:

ગુજરાત સરકાર મહેસૂલ વિભાગનો જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ ૭૩-ક અને ૭૩-કક (૭૩-એએ) અંગેનો વહીવટી અને કાનૂની પરિપત્ર

​🟣 ૩. સબ ટાઈટલ:

આદિવાસીઓની જમીનની તબદીલી, પૂર્વ મંજૂરી, ચેકલિસ્ટ અને કાનૂની જોગવાઈઓનું માર્ગદર્શન

​🟠 ૪. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું:

આદિજાતિના લોકોએ ધારણ કરેલી જમીનની તબદીલી અંગેના તા. ૧૯/૧૦/૧૯૭૯ ના જૂના પરિપત્રને રદ કરી નવા વૈધાનિક નિયમો અનુસાર સંકલિત અને અદ્યતન સૂચનાઓ બહાર પાડવા બાબત

​🔴 ૫. કોર્ટનું નામ / સક્ષમ સત્તામંડળ:

ગુજરાત સરકાર, મહેસૂલ વિભાગ, ગાંધીનગર

​🟡 ૬. હુકમ નંબર:

પરિપત્ર ક્રમાંક: અદજ/૧૦૨૦૦૩/૨૬૩૨/જ

​🟤 ૭. તારીખ: ૧૮/૩/૨૦૦૬

​📋 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​પૃષ્ઠભૂમિ: આદિજાતિના ખાતેદારોની જમીન લોભ, લાલચ, ધાકધમકી કે અન્ય રીતે સહેલાઈથી તબદીલ થઈને તેઓ જમીનવિહોણા ન બને તે માટે મુંબઈ જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ-૧૮૭૯ ની કલમ ૭૩-ક અને ૭૩-એએ હેઠળ કડક નિયંત્રણો મુકવામાં આવ્યા છે.

• ​વિવાદનો ઇતિહાસ: અગાઉ આ અંગે તા. ૧૯/૧૦/૧૯૭૯ ના રોજ પરિપત્ર બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ લેન્ડ રેવન્યુ કોડમાં કલમ ૭૩-એએ થી ૭૩-એડી નવી કલમોનો ઉમેરો થતાં અને નવા વૈધાનિક નિયમો અમલમાં આવતાં, જૂના પરિપત્રની કેટલીક જોગવાઈઓ વર્તમાન કાયદાથી જુદી પડતી હોવાથી વહીવટી સ્તરે ગેરસમજ અને લીટિગેશન (વિવાદો) ઊભા થવાની શક્યતાઓ રહેતી હતી.

​⚖️ કાનૂની મુદ્દાઓ અને મહત્વના અવલોકનો

• ​કલમ ૭૩-એએ ની કાનૂની જોગવાઈઓ: આદિવાસીઓની જમીન કલેક્ટરની પૂર્વ મંજૂરી વિના અન્યને તબદીલ કરવા પર પ્રતિબંધ છે; જો નિયમભંગ થાય તો જમીન સરકારમાં દાખલ કરી મૂળ આદિવાસી કે અન્ય આદિવાસીને પરત આપવાની અને બિનઆદિવાસી ખરીદનારને દંડ કરવાની જોગવાઈ છે.

• ​દીવાની અદાલતના ક્ષેત્રાધિકારની બહાર: જમીન મહેસૂલ કાયદાની કલમ ૭૩-એસી હેઠળ આ કલમો અંતર્ગત કલેક્ટર દ્વારા લેવાયેલા હુકમો કે થયેલી કાર્યવાહી દીવાની કે ફોજદારી અદાલતના કાર્યક્ષેત્રની બહાર રાખવામાં આવી છે. દીવાની અદાલત આ બાબતે મનાઈ હુકમ આપી શકે નહીં.

• ​બિનખેતી (N.A.) જમીનોને લાગુ પડવું: કલમ ૭૩-એ અને ૭૩-એએ ની જોગવાઈઓ માત્ર ખેતીની જ નહીં પરંતુ બિનખેતી પ્રકારની જમીનોને પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે.

​🏛️ ચુકાદાનો નિર્ણય / અંતિમ આદેશ

• ​વિભાગનો અગાઉનો તારીખ ૧૯/૧૦/૧૯૭૯ નો સંકલિત પરિપત્ર રદ કરવામાં આવે છે.

• ​વર્તમાન વૈધાનિક નિયમો (મુખ્યત્વે નિયમ ૫૭-કે થી ૫૭-એસ), નવા ચેકલિસ્ટ્સ અને અરજીના નિયત નમૂનાઓ (એનેક્ષર ૧ થી ૮) મુજબ સમગ્ર રાજ્યમાં એકસૂત્રતાથી કાર્યવાહી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

• ​અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં (Scheduled Areas) આદિવાસી જમીન તબદીલીની પરવાનગી આપવાની સત્તાઓ સંબંધિત જિલ્લા પંચાયતોને સોંપવામાં આવી છે.

​📑 મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી અને સારાંશ

​🟢 ૧. કલમ ૭૩-એએ ની સંક્ષિપ્ત જોગવાઈઓ:

• ​વિગત: મુંબઈ જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯ માં કલમ ૭૩-એએ થી ૭૩-એડી ઉમેરીને આદિવાસી જમીન તબદીલી પર નિયંત્રણો મુકાયા છે. ગેરકાયદેસર તબદીલીના કિસ્સામાં દંડ તથા જમીન સરકાર હસ્તક લઈને મૂળ માલિક કે અન્ય આદિવાસીને પરત સોંપવાની કાનૂની વિધિ નક્કી કરાઈ છે.

• ​સાર: આદિવાસી જમીન સુરક્ષા માટે કલમ ૭૩-એએ હેઠળ કડક નિયંત્રણો, પરત મેળવવાની જોગવાઈઓ અને દંડની વિગતો સ્પષ્ટ કરાઈ છે.

​🔵 ૨. જમીન મહેસૂલ નિયમોની કલમ ૫૭(ઢ/એલ) ની જોગવાઈઓ:

• ​વિગત: કલેક્ટર કયા સંજોગોમાં (જેવા કે અન્યત્ર સ્થાયી થવું, વૃદ્ધાવસ્થા, અશક્તતા, વસુલાત વગેરે) આદિવાસી જમીન અન્ય આદિવાસીને અથવા ઔદ્યોગિક, શૈક્ષણિક કે જાહેર હેતુ માટે બિન-આદિવાસીને નામફેર કરવાની મંજૂરી આપી શકે તેની વિગતવાર શરતો નિયમ ૫૭(એલ) માં દર્શાવવામાં આવી છે.

• ​સાર: કલેક્ટર દ્વારા આદિવાસી જમીન તબદીલીની મંજૂરી માટેના ચોક્કસ આધારભૂત સંજોગો અને શરતો નિયમ ૫૭(એલ) હેઠળ નિર્ધારિત છે.

​🟣 ૩. ઉદ્યોગ હેતુ માટે જમીન તબદીલીની પરવાનગી:

• ​વિગત: આદિવાસીઓની જમીન ઉદ્યોગોના બહાને સરળતાથી તબદીલ થઈને તેઓ જમીનવિહોણા ન બને તે માટે મોટા, મધ્યમ અને લઘુ ઉદ્યોગો માટે યોગ્ય રજીસ્ટ્રેશન (જેમ કે SSI, DGTD, Letter of Intent) ની ખાતરી કરીને જ રાજ્ય સરકારની પૂર્વ મંજૂરીથી પરવાનગી આપવાના નિયમો રખાયા છે.

• ​સાર: ઉદ્યોગોના બહાને આદિવાસીઓનું શોષણ અટકાવવા અને જમીન તબદીલી માટે સરકારની પૂર્વ મંજૂરી અનિવાર્ય કરાઈ છે.

​🟠 ૪ થી ૬. અરજીના નમૂના અને ચેકલિસ્ટ (એનેક્ષર ૧ થી ૬):

• ​વિગત: રાજ્યમાં એકસૂત્રતા જળવાય તે માટે જમીન વેચાણ/તબદીલી તથા નવી શરતની જમીન માટેના અરજીના નિયત નમૂનાઓ (એનેક્ષર ૩, ૪) અને ચેકલિસ્ટ (એનેક્ષર ૫, ૬) નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કિસ્સાઓમાં મંજૂરી માટે દરખાસ્તો સરકારમાં મોકલવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

• ​સાર: અરજીઓ અને ચેકલિસ્ટની સમાનતા દ્વારા વહીવટી પ્રક્રિયાને પારદર્શક અને સરળ બનાવવામાં આવી છે.

​🟡 ૭ થી ૧૧. સ્વપાર્જિત જમીન, ગણોતધારા અને ક્રમ:

• ​વિગત: નવી શરત અને ૭૩-એએ બંને નિયંત્રણો હોય ત્યારે પ્રથમ ૭૩-એએ ની પરવાનગી લેવાની રહે છે. પૂર્વજોએ નાણાકીય સ્ત્રોતથી ખરીદેલ સ્વપાર્જિત જમીન વારસાઈમાં મળે તો પણ તે સ્વપાર્જિત ગણાય અને નિયમાનુસાર તબદીલ થઈ શકે. કૌટુંબિક વહેંચણી માટે પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી નથી.

• ​સાર: બહુવિધ કાનૂની નિયંત્રણોમાં મંજૂરીનો ક્રમ, સ્વપાર્જિત જમીનની સ્પષ્ટતા અને કૌટુંબિક વહેંચણી અંગે માર્ગદર્શન અપાયું છે.

​🔴 ૧૨ થી ૧૪. જિલ્લા પંચાયતોને સત્તા સોંપણી:

• ​વિગત: ગુજરાત અધિનિયમ ૫, ૧૯૯૮ મુજબ અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં (Scheduled Areas) કલમ ૭૩-એએ હેઠળ કલેક્ટરને મળેલી સત્તાઓ હવે સંબંધિત જિલ્લા પંચાયતોને સોંપવામાં આવી છે.

• ​સાર: અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં આદિવાસી જમીન તબદીલીની સત્તાઓ જિલ્લા પંચાયતોને હસ્તાંતરિત કરાઈ છે.

​🟢 ૧૫ થી ૧૮. બિનખેતી જમીન અને જળાશય યોજના અસરગ્રસ્તો:

• ​વિગત: કલમ ૭૩-એ અને ૭૩-એએ ખેતી તેમજ બિનખેતી (N.A.) બંને પ્રકારની જમીનોને લાગુ પડે છે. નર્મદા તેમજ અન્ય જળાશય યોજનાના અસરગ્રસ્તોને આદિવાસી જમીન ખરીદવામાં અગ્રતા આપવા અને માસિક રિવ્યુ મીટીંગ ગોઠવવા સૂચના છે.

• ​સાર: બિનખેતી જમીનો પર કાયદાકીય નિયંત્રણોની સ્પષ્ટતા અને જળાશય યોજનાના અસરગ્રસ્તોના પુનઃવસવાટ માટે વિશેષ અગ્રતા અપાઈ છે.

​🔵 ૧૯ થી ૨૫. કોર્ટનું ક્ષેત્રફળ, લીઝ અને જૂના પરિપત્રો રદ:

• ​વિગત: આ અંગેની કાર્યવાહી દીવાની અદાલતના કાર્યક્ષેત્રની બહાર છે. જમીન લીઝ કે ભાડાપટ્ટાથી આપવી તે પણ તબદીલી ગણાય છે. જે હેતુ માટે મંજૂરી મળી હોય તે જ હેતુ માટે જમીન વપરાવી અનિવાર્ય છે. અગાઉના તમામ હુકમો રદ કરી આ સંકલિત પરિપત્ર મુજબ જ રાજ્યમાં અમલ કરવાનો રહેશે.

• ​સાર: દીવાની અદાલતના મનાઈ હુકમ પર પ્રતિબંધ, લીઝની વ્યાખ્યા અને જૂના પરિપત્રો રદ કરી નવો સંકલિત આદેશ લાગુ કરાયો છે.

​📝 એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

​આ પરિપત્ર ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા તા. ૧૮/૩/૨૦૦૬ ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આદિજાતિના લોકોની જમીનોના રક્ષણ માટે મુંબઈ જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ-૧૮૭૯ ની કલમ ૭૩-ક અને ૭૩-એએ તથા સંબંધિત નિયમો હેઠળ અગાઉના તમામ છૂટાછવાયા પરિપત્રોને રદ કરીને એક વ્યાપક અને સંકલિત માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવાનો છે. આ પરિપત્ર દ્વારા આદિવાસી જમીન તબદીલી પરના પ્રતિબંધો, કલેક્ટર કે જિલ્લા પંચાયતની પૂર્વ મંજૂરીની પદ્ધતિ, ઉદ્યોગો તથા જળાશય યોજનાના અસરગ્રસ્તો માટેના નિયમો, અરજીના નવા નમૂનાઓ, ચેકલિસ્ટ્સ અને દીવાની અદાલતના ક્ષેત્રાધિકાર બહારના વહીવટી મુદ્દાઓને સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જેથી સમગ્ર રાજ્યમાં એકસૂત્રતા જળવાઈ રહે અને આદિવાસીઓની જમીનોનું શોષણ અટકી શકે.