ગાંધીનગર જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ: ચેક રિટર્ન કેસમાં કાયદાકીય અનુમાન અને સી.આર.પી.સી. ની જોગવાઈઓનો સીમાચિહ્નરૂપ અમલ

નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટની કલમ-૧૩૮ હેઠળ ચેક રિટર્ન અંગેનો ઐતિહાસિક ચુકાદો  

ગાંધીનગર અદાલત દ્વારા આરોપી સોની ચેતનકુમાર શાંતિલાલને ૧ વર્ષની સાદી કેદ અને વ્યાજ સાથે વળતર ચૂકવવાનો આદેશ  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Brief Headline)

વેપારના મટીરીયલ પેટે આપેલો રૂ. ૪,૫૦,૦૦૦/- નો ચેક "Account Blocked" થતા કોર્ટે આરોપીની ગેરહાજરીમાં પણ સજા સંભળાવી.  

કેસની પ્રાથમિક વિગતો

કોર્ટનું નામ: ત્રીજા એડિશનલ સિવિલ જજ એન્ડ જે. એમ. એફ.સી. સાહેબની કોર્ટ, ગાંધીનગર  

ન્યાયાધીશ: શ્રી વિનતી હિરાલાલ (યુઆઈડી: જીજે૦૧૫૫૦)  

હુકમ / કેસ નંબર: ફોજદારી કેસ નં. ૨૬૬૯/૨૦૨૫ (ક્રિ.કે.નં. ૨૬૬૯/૨૦૨૫)  

દાખલ તારીખ: ૧૨/૦૫/૨૦૨૫  

નિર્ણય તારીખ: ૦૭/૦૭/૨૦૨૬  

કેસનો સમયગાળો: ૦૧ વર્ષ, ૦૧ માસ, ૨૩ દિવસ  

ફરિયાદી: ભવાની ગ્રાફિક્સ વતી તેના પ્રોપરાઇટર ચાવડા કમલેશસિંહ રણજીતસિંહ  

આરોપી: સોની ચેતનકુમાર શાંતિલાલ (રહે. ગામ કોટડા, તા. નખત્રાણા, જી. કચ્છ)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

ફરિયાદી ગાંધીનગર ખાતે "ભવાની ગ્રાફિક્સ" ના નામે ગ્રાફિક્સ મટીરીયલનો વેપાર કરે છે. વર્ષ ૨૦૨૩ માં આરોપી (જે દુકાન અને ટ્રાવેલ્સનો ધંધો કરે છે) ફરિયાદીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. આરોપીએ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ ફરિયાદી પાસેથી હોર્ડિંગ્સ, બિલ બુક, વિઝિટિંગ કાર્ડ, એલ.ઈ.ડી બોર્ડ વગેરે જેવું ગ્રાફિક્સનું મટીરીયલ ખરીદ્યું હતું, જેની કુલ કિંમત રૂ. ૪,૫૦,૦૦૦/- થતી હતી.  

નાણાંની ઉઘરાણી કરવા છતાં આરોપીએ સમયસર પૈસા ચૂકવ્યા નહોતા અને ફોન બંધ કરી દીધો હતો. ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ માં આરોપીએ ફરિયાદી સાથે મુલાકાત કરી કોટક મહિન્દ્રા બેંક, ગાંધીનગર શાખાનો ચેક નં. ૦૦૦૦૨૧ (તારીખ ૨૪/૦૩/૨૦૨૫) આપ્યો હતો. ફરિયાદીએ આ ચેક પોતાની બેંકમાં જમા કરાવતા તે ચેક તા. ૨૫/૦૩/૨૦૨૫ ના રોજ "Account Blocked Situation Covered in 2125" ના શેરા સાથે પરત ફર્યો હતો. ફરિયાદીએ એડવોકેટ મારફતે ૦૫/૦૪/૨૦૨૫ ના રોજ લીગલ નોટિસ મોકલી હતી, જે આરોપીને ૧૭/૦૪/૨૦૨૫ ના રોજ મળી હોવા છતાં તેમણે કોઈ નાણાં ચૂકવ્યા નહોતા કે વળતો જવાબ આપ્યો નહોતો. આથી ફરિયાદીએ અદાલતમાં કાયદેસરની ફરિયાદ દાખલ કરી હતી.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું ફરિયાદી એ સાબિત કરે છે કે વિવાદિત ચેક કાયદેસરના લેણાં કે જવાબદારી પેટે આપવામાં આવ્યો હતો?

૨. શું ચેક "Account Blocked" ના કારણે પરત ફરવો એ નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળ ગુનો બને છે?

૩. શું આરોપીની ગેરહાજરીમાં અદાલત ચુકાદો જાહેર કરી શકે?  

મહત્વના કાનૂની અવલોકનો (Important Observations)

વૈધાનિક અનુમાન (Statutory Presumption): અદાલતે નોંધ્યું કે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટની કલમ ૧૧૮ અને ૧૩૯ મુજબ, જ્યારે કોઈ ચેક ફરિયાદીની તરફેણમાં ઇસ્યુ થાય છે ત્યારે કાયદેસરનું અનુમાન ફરિયાદીની તરફેણમાં રહે છે કે તે કાયદેસરની જવાબદારી અદા કરવા માટે જ અપાયો છે. આ અનુમાનનું ખંડન કરવાનો બોજો આરોપી પર હોય છે.  

ચેક પરત ફરવાનું કારણ: નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટના Modi Cements Ltd. અને Laxmi Dyechem ના ચુકાદાઓને ટાંકીને અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચેક પરત ફરવાનું કારણ (જેમ કે સ્ટોપ પેમેન્ટ, એકાઉન્ટ ક્લોઝ્ડ કે એકાઉન્ટ બ્લોક્ડ) મહત્વનું નથી, જો ચેક કાયદેસરના લેણાં માટે હોય તો તે કલમ ૧૩૮ હેઠળ ગુનો જ બને છે.  

આરોપીની ગેરહાજરીમાં ચુકાદો: અદાલતે ગુજરાત હાઈકોર્ટના Sharad Jethalal Savla VS State of Gujarat ના ચુકાદા અને સી.આર.પી.સી. / બી.એન.એસ.એસ. ની જોગવાઈઓનો હવાલો આપી જણાવ્યું કે આરોપીની ગેરહાજરી માત્રથી ચુકાદો ગેરકાયદેસર ઠરતો નથી. કોર્ટ ચુકાદો આપીને આરોપી સામે પકડ વોરંટ ઇસ્યુ કરી શકે છે.  

ઐતિહાસિક ચુકાદો અને નિર્ણય (Judgment & Decision)

અદાલતે ફરિયાદીના મૌખિક તેમજ દસ્તાવેજી પુરાવાઓ (બિલની નકલ, અસલ ચેક, બેંક રીટર્ન મેમો, નોટિસ અને ટ્રેક કન્સાઇનમેન્ટ રિપોર્ટ) ને ગ્રાહ્ય રાખ્યા હતા, કારણ કે આરોપી પક્ષે ફરિયાદીની કોઈ ઉલટતપાસ કરી નહોતી કે પોતાનો બચાવ રજૂ કર્યો નહોતો. મુદ્દા નંબર ૧ નો જવાબ "હકારમાં" આપી અદાલતે આરોપીને તકસીરવાન ઠેરવ્યો હતો.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Order)

૧. આરોપી સોની ચેતનકુમાર શાંતિલાલને નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટની કલમ-૧૩૮ મુજબના ગુના હેઠળ ૧ (એક) વર્ષની સાદી કેદની સજા ભોગવવાનો હુકમ કરવામાં આવે છે.

૨. આરોપીએ તકરારી ચેકની રકમ રૂપિયા ૪,૫૦,૦૦૦/- ફરિયાદની તારીખથી ૬% વ્યાજ સાથે ફરિયાદીને વળતર પેટે ચૂકવવાની રહેશે.

૩. આરોપી હાજર ન હોવાથી તેમની સામે ફરતું પકડ વોરંટ (Arrest Warrant) ઇસ્યુ કરવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો છે અને તેઓ પકડાશે ત્યારથી તેમની સજા શરૂ થશે.

૪. જો આરોપી તરફથી કોઈ જામીન કે રોકડ રકમ મુકેલ હોય તો તે રદ કરી સરકાર ખાતે દંડ તરીકે જમા કરવાનો આદેશ કરાયો છે.  

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો નાણાકીય વ્યવહારોની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખવા માટે ખૂબ મહત્વનો છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે કાયદાની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ કરનાર કે અદાલતની કાર્યવાહીથી ભાગતા આરોપીઓ કાયદાની પકડમાંથી બચી શકતા નથી. કોર્ટે નોંધ્યું કે ચેક રિટર્નના કેસો વધતા જતા હોવાથી નાણાકીય શાખ જાળવવા કડક સજા થવી જરૂરી છે.  

મુદ્દા વાઇઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

પેરેગ્રાફ ૧: ફરિયાદીની ધંધાકીય હકીકતો અને વ્યવહાર

વિગત: ફરિયાદી ભવાની ગ્રાફિક્સના નામે વેપાર કરે છે અને આરોપી સાથે ધંધાકીય સંબંધોના ભાગરૂપે રૂ. ૪,૫૦,૦૦૦/- નું મટીરીયલ સપ્લાય કર્યું હતું. આરોપીએ નાણાં ચૂકવવામાં ગલ્લાંતલ્લાં કરી અંતે કોટક મહિન્દ્રા બેંકનો ચેક આપ્યો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: વેપારના કાયદેસરના વ્યવહાર પેટે આરોપીએ ફરિયાદીને સાડા ચાર લાખ રૂપિયા ચૂકવવાની જવાબદારી સ્વીકારી ચેક આપ્યો હતો.  

પેરેગ્રાફ ૨: ચેકનું અનાદર અને લીગલ નોટિસ

વિગત: ચેક બેંકમાં ભરતા "Account Blocked" ના શેરા સાથે પરત ફર્યો હતો. ફરિયાદીએ વકીલ મારફતે નોટિસ મોકલી જે બજી ગઈ હોવા છતાં આરોપીએ ૧૫ દિવસમાં કોઈ ચૂકવણું કર્યું નહોતું.  

ટૂંકમાં સાર: ચેક બાઉન્સ થવા છતાં અને કાયદેસરની નોટિસ મળવા છતાં આરોપીએ નાણાં ન ચૂકવીને ગુનો આચર્યો હતો.  

પેરેગ્રાફ ૩: અદાલતી કાર્યવાહી અને આરોપીનો બચાવ

વિગત: કોર્ટે આરોપીને સમન્સ પાઠવ્યો હતો અને તેમનો જવાબ (પ્લી) નોંધ્યો હતો જેમાં તેમણે ગુનો કબૂલ્યો નહોતો. પરંતુ ત્યારબાદ આરોપી કે તેમના વકીલે ફરિયાદીની ઉલટતપાસ કરી નહોતી અને તેમનો બચાવ રજૂ કરવાનો હક બંધ થયો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: અદાલતમાં પોતાનો ગુનો સાબિત કરવા ફરિયાદીના પુરાવાઓ પડકાર્યા વિનાના (Unrebutted) રહ્યા હતા કારણ કે આરોપી બચાવ પક્ષે ગેરહાજર રહ્યા હતા.  

પેરેગ્રાફ ૪: સજા અને વળતર અંગે કોર્ટનું વલણ

વિગત: કોર્ટે સ્થાપિત કર્યું કે માત્ર જેલની સજા પૂરતી નથી, ફરિયાદીને આર્થિક નુકસાન થયું હોવાથી વ્યાજ સહિત વળતર મળવું ન્યાયોચિત છે. સમાજમાં આવા ગુનાઓ અટકાવવા માટે દાખલારૂપ કડક વલણ અપનાવવું જરૂરી છે.  

ટૂંકમાં સાર: નાણાકીય સિસ્ટમ પર લોકોનો ભરોસો જળવાઈ રહે તે માટે કોર્ટે કેદની સાથે વ્યાજ સહિત આર્થિક વળતરનો આદેશ કર્યો.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી (Case Summary in One Paragraph)

આ કેસ ફરિયાદી ચાવડા કમલેશસિંહ (ભવાની ગ્રાફિક્સ) દ્વારા આરોપી સોની ચેતનકુમાર શાંતિલાલ સામે ધંધાકીય મટીરીયલના કાયદેસરના લેણાં પેટે આપેલો રૂ. ૪,૫૦,૦૦૦/- નો ચેક બેંકમાંથી "Account Blocked" થવાના કારણે પરત ફરવા બાબતનો છે. આરોપીએ કાયદેસરની લીગલ નોટિસનો કોઈ જવાબ આપ્યો નહોતો અને કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન સતત ગેરહાજર રહીને કાયદાનો દુરુપયોગ કર્યો હતો. ફરિયાદીના અખંડિત દસ્તાવેજી પુરાવાઓ અને ઉચ્ચ અદાલતોના વિવિધ સ્થાપિત સિદ્ધાંતોને ધ્યાને લઈ ગાંધીનગર અદાલતે આરોપીને નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળ દોષિત ઠેરવી ૧ વર્ષની સાદી કેદની સજા ફટકારી છે, તેમજ ફરિયાદીને ચેકની રકમ ૬% ના વ્યાજ સાથે ચૂકવવાનો અને આરોપી સામે પકડ વોરંટ કાઢવાનો કડક હુકમ કર્યો છે. 

અરજદાર ઉપરની કોર્ટમાં જઈ શકે છે, ચુકાદા સામે 

વધુ માહિતી માટે સ્કેન કરો હુકમ જોવા.