જન્મ તથા મરણ નોંધણી પ્રમાણપત્રોમાં બાળક, માતા-પિતા અને મરનારના નામ/અટક સુધારવા અંગેની નવી એડવાઇઝરી

ગુજરાત જન્મ-મરણ નોંધણી અને નામ/અટક સુધારણા એડવાઇઝરી (સુધારા પરિપત્ર) – ૨૦૨૬

જન્મ-મરણ નોંધણી અને નામ સુધારણા એડવાઇઝરી માર્ગદર્શિકા - ૨૦૨૬

​૨. યોગ્ય શીર્ષક

​જન્મ-મરણના પ્રમાણપત્રમાં બાળકના/મરનારના નામ, અટક તથા માતા-પિતાના નામમાં સુધારા/વધારા કરવા બાબતે સુધારા પરિપત્ર (Advisory)

​૩. એક સબ ટાઈટલ

​કમિશ્નરશ્રી આરોગ્ય, તબીબી સેવાઓ અને તબીબી શિક્ષણ અને સંશોધનની કચેરી, ગાંધીનગર દ્વારા રજિસ્ટ્રારો માટે સ્પષ્ટતા અને નવી સૂચનાઓ

​૪. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

​અગાઉ બહાર પાડવામાં આવેલી એડવાઇઝરી (તા. ૨૫/૧૧/૨૦૨૫) અંગે રજિસ્ટ્રાર કક્ષાએ અર્થઘટનમાં સ્પષ્ટતા ન હોવાથી તેને રદ કરી, નાગરિકોની સુવિધા અર્થે જન્મ-મરણ પ્રમાણપત્રોમાં નામ/અટક સુધારવા માટે સોગંદનામા વગર સ્વ-પ્રમાણિત પુરાવાઓ આધારે સુધારા કરવાની નવી માર્ગદર્શિકા.

​૫. કોર્ટ/ઓથોરિટીનું નામ

​કમિશ્નરશ્રી, આરોગ્ય, તબીબી સેવાઓ અને તબીબી શિક્ષણ અને સંશોધનની કચેરી, બ્લોક નં. ૫/૩, ડૉ. જીવરાજ મહેતા ભવન, ગાંધીનગર, ગુજરાત (નોંધ: આ કોઈ અદાલતી કેસ નથી પરંતુ સરકારી વહીવટી વિભાગનો સુધારા પરિપત્ર છે).

​૬. હુકમ / પરિપત્ર નંબર

• ​પરિપત્ર નંબર: HEC/0079/09/2026

• ​ફાઇલ નંબર: HEC/BAD/e-file/145/2025/5193/VS-Est

​૭. તારીખ

• ​મંજૂરી તારીખ: ૦૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (02-09-2026)

૮. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

​જન્મ-મરણ નોંધણી અધિનિયમ હેઠળ પ્રમાણપત્રોમાં બાળકના નામ, પિતાના નામ કે અટકમાં સુધારા માટે વિવિધ રજિસ્ટ્રાર અને સબ-રજિસ્ટ્રાર કક્ષાએ અલગ-અલગ નિયમો લાગુ કરાતા હતા અને સ્પષ્ટ અર્થઘટનનો અભાવ હતો, જેથી અરજદારોને મુશ્કેલી પડતી હતી.

​૯. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

​ભારત સરકારના RGI, નવી દિલ્હીના તા. ૦૩/૧૦/૨૦૨૫ ના પત્ર અનુસંધાને અત્રેની કચેરી દ્વારા તા. ૨૫/૧૧/૨૦૨૫ ના પત્ર ક્રમાંક એસબીએચઆઇ/RA4/જ.મ.નોંધણી/RGI/Advisory/2748/વીએસ-૨૦૨૫ થી એડવાઇઝરી બહાર પાડવામાં આવી હતી. પરંતુ રજિસ્ટ્રાર/સબ-રજિસ્ટ્રાર કક્ષાએ સુધારા બાબતે સ્પષ્ટ અર્થઘટન થતું ન હોવાથી જૂનો પત્ર રદ કરી આ નવો સુધારા પરિપત્ર જાહેર કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ.

​૧૦. ઐતિહાસિક પરિપત્ર/ચુકાદો

​આ પરિપત્ર એક મહત્વપૂર્ણ વહીવટી નિર્ણય છે કારણ કે તે જન્મ-મરણ પ્રમાણપત્ર સુધારા પ્રક્રિયામાંથી સોગંદનામા (Affidavit) ની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે દૂર કરે છે અને માત્ર સ્વ-પ્રમાણિત દસ્તાવેજોના આધારે કામગીરી કરવાની મંજૂરી આપે છે.

​૧૧. ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

• ​નાગરિકોને નોટરી કે સોગંદનામા માટે થતો ખર્ચ અને સમય બચશે.

• ​રજિસ્ટ્રાર/સબ-રજિસ્ટ્રાર કક્ષાએ સુધારા કરવા માટે એકરૂપતા અને સ્પષ્ટતા આવશે.

• ​છૂટાછેડા, મિડલ નેમ optional રાખવું, માતાનું નામ દાખલ કરવું વગેરે જેવા વ્યવહારુ કિસ્સાઓમાં ઝડપી નિકાલ શક્ય બનશે.

​૧૨. ચુકાદાનો નિર્ણય / મુખ્ય પરિપત્ર નિર્દેશો

• ​જૈવિક (Biological) પિતાનું નામ દૂર કરી શકાશે નહીં.

• ​તમામ ૯ દર્શાવેલ કિસ્સાઓમાં સોગંદનામાની જરૂરિયાત રહેશે નહીં, ફક્ત સ્વ-પ્રમાણિત દસ્તાવેજ જ પુરતા રહેશે.

• ​સામાન્ય રીતે રજિસ્ટ્રાર એક જ વાર સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ સરકારી નિયમોમાં ફેરફાર થાય તો સહાયક પુરાવા સાથે સુધારો કરી શકાશે.

​૧૩. ઓથોરિટીનો ફોટોગ્રાફ / પ્રતીક

​(દસ્તાવેજમાં દર્શાવ્યા મુજબ: ભારત સરકારનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક 'સત્યમેવ જયતે' અને ગુજરાત સરકારની આરોગ્ય કચેરી, ગાંધીનગરની સહી/ઇ-સાઇન ધરાવતી મુદ્રા)

​૧૪. કાનૂની મુદ્દાઓ

​૧. જૈવિક પિતાનું નામ: જન્મના દાખલામાં પિતાના ખાનામાં જૈવિક પિતાનું નામ લખવું ફરજિયાત છે.

૨. છૂટાછેડાનો કિસ્સો: કોર્ટના હુકમથી કસ્ટડી માતા પાસે હોય ત્યારે કોર્ટ હુકમમાં સ્પષ્ટતા હોય તો જ બાળકના નામ પાછળ માતાનું નામ અને અટક રાખી શકાય.

૩. RGI નિયમ (૧૧/૦૧/૨૦૦૭): એકવાર સુધારા બાદ નિયમ બદલાય ત્યારે સહાયક પુરાવાના આધારે પુનઃ સુધારો કરી શકાય.

​૧૫. મહત્વના અવલોકનો

​કચેરીએ નોંધ્યું છે કે રજિસ્ટ્રારો દ્વારા યોગ્ય અર્થઘટન ન થવાને કારણે જનતા હેરાન થતી હતી. તેથી સ્પષ્ટ કોષ્ટક બનાવીને સરકારી ગેઝેટ, આધારકાર્ડ, પાનકાર્ડ વગેરે પુરાવાઓને પ્રાધાન્ય આપી સોગંદનામા પ્રક્રિયા રદ કરવામાં આવી છે.

​૧૬. અંતિમ ચુકાદો / નિર્ણય સાર

​તમામ જિલ્લા રજિસ્ટ્રારો (જિલ્લા પંચાયત) અને મહાનગરપાલિકાના રજીસ્ટ્રારો/તબીબી અધિકારીઓને સૂચના આપવામાં આવે છે કે તેઓ આ એડવાઇઝરીની અંગત નોંધ લઈ તાબા હેઠળના તમામ અધિકારીઓ પાસે નિયમાનુસાર અમલવારી કરાવે.

​૧૭. મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો (તમામ ૯ મુદ્દાઓ)

1. ​પિતાની કોલમમાં માતાનું નામ ઉમેરવું: જો માતા અને પિતા બાળક સાથે જ રહેતા હોય તો બાળકના જૈવિક (Biological) પિતાનું નામ રીમુવ કરી શકાશે નહીં. પિતાના નામની કોલમમાં પિતાનું નામ લખવું ફરજિયાત છે.

1. ​બાળકના પુરા નામમાં માતાનું નામ/અટક રાખવી: જો માતા-પિતા સાથે રહેતા હોય અને પિતાની લેખિત સંમતિ હોય, તો સહાયક દસ્તાવેજોના આધારે બાળકના નામ પાછળ માતાનું નામ અને અટક ઉમેરી શકાશે (દા.ત. બાળકનું નામ, માતાનું નામ, માતાની અટક).

1. ​છૂટાછેડાના કિસ્સામાં કસ્ટડી: જ્યારે કોર્ટ હુકમ દ્વારા બાળક કસ્ટડી માતા પાસે હોય અને દાખલામાં માતાનું નામ/અટક રાખવી હોય, ત્યારે જો કોર્ટના હુકમમાં આવી સ્પષ્ટતા હોય તો જ આ ફેરફાર થઈ શકશે.

1. ​નામનું માળખું બદલવું (પ્રથમ અટક): જો અરજદાર બાળકના પુરા નામમાં પ્રથમ અટક, પછી બાળકનું નામ અને છેલ્લે પિતાનું નામ રાખવા માગતા હોય, તો જરૂરી આધાર/પુરાવાના આધારે તે સુધારો કરી શકાશે.

1. ​જન્મ પ્રમાણપત્રમાં પિતાનું નામ Middle Name તરીકે ન રાખવું: બાળકના જન્મ દાખલામાં Middle Name તરીકે પિતાનું નામ લખાવવા ન માગતા હોય તો તેને Optional રાખી શકાય છે (દા.ત. બાળકનું નામ, અટક).

1. ​મરણ પ્રમાણપત્રમાં Middle Name ન રાખવું: મરણ દાખલામાં મરનારના નામ પછી પિતા/પતિનું નામ Middle Name તરીકે લખાવવું ફરજિયાત નથી, તેને Optional રાખી શકાય છે (દા.ત. મરનારનું નામ, અટક).

1. ​જન્મ દાખલામાં પિતાનું નામ અને અટક બંને ન રાખવા: જો બાળકના જન્મ દાખલામાં Middle Name અને અટક બંને રાખવા ન માગતા હોય તો બંનેને Optional રાખી માત્ર બાળકનું નામ રાખી શકાય છે.

1. ​મરણ દાખલામાં પિતા/પતિનું નામ અને અટક બંને ન રાખવા: મરણના દાખલામાં પિતા/પતિનું નામ અને અટક બંને Optional રાખી માત્ર મરનારનું નામ જ રાખી શકાય છે.

1. ​પિતા અને બાળકની અલગ અટક કે અટક સુધારો: જન્મના પ્રમાણપત્રમાં પિતા અને બાળકની અલગ અટક કરવી હોય કે બાળકની અટક બદલવી હોય તો સરકારી ગેઝેટ, બાળકના સુધારેલા નામ મુજબનું ફોટો ID પ્રૂફ (આધારકાર્ડ અથવા પાનકાર્ડ) અને અન્ય જરૂરી સાધનિક દસ્તાવેજોના આધારે સુધારો થઈ શકે છે.

​૧૮. દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર

• ​મુદ્દા ૧ નો સાર: બાળકના જૈવિક પિતાનું નામ ક્યારેય દૂર કરી શકાશે નહીં.

• ​મુદ્દા ૨ નો સાર: પિતાની લેખિત મંજૂરી હોય તો બાળકના નામ પાછળ માતાનું નામ/અટક લગાવી શકાય.

• ​મુદ્દા ૩ નો સાર: છૂટાછેડા કિસ્સામાં કોર્ટના આદેશમાં લખેલું હોય તો જ માતાનું નામ/અટક રાખી શકાય.

• ​મુદ્દા ૪ નો સાર: અટક આગળ લાવવા જેવી નામની ગોઠવણ આધાર-પુરાવાથી થઈ શકે છે.

• ​મુદ્દા ૫ નો સાર: જન્મ દાખલામાં પિતાનું નામ મિડલ નેમ તરીકે રાખવું મરજિયાત (Optional) છે.

• ​મુદ્દા ૬ નો સાર: મરણ દાખલામાં પિતા કે પતિનું નામ મિડલ નેમ તરીકે રાખવું મરજિયાત છે.

• ​મુદ્દા ૭ નો સાર: જન્મ દાખલામાં માત્ર બાળકનું નામ રાખી મિડલ નેમ અને અટક બંને મરજિયાત કરી શકાય.

• ​મુદ્દા ૮ નો સાર: મરણ દાખલામાં પણ મિડલ નેમ અને અટક બંને મરજિયાત કરી શકાય.

• ​મુદ્દા ૯ નો સાર: અટક સુધારવા માટે સરકારી ગેઝેટ અને સુધારેલ ફોટો આઇડી (આધાર/પાનકાર્ડ) માન્ય ગણાશે.

​નં.એસબીસીએચઆઈ/RA4/જ.મ.નોંધણી/RGI/સુધારા પરિપત્ર Advisory /વીએસ -૨૦૨૬ (તા. ૦૨-૦૯-૨૦૨૬)ની વિગતવાર સમજ નીચે મુજબ છે:

વિષય: જન્મ-મરણના પ્રમાણપત્રમાં બાળકના નામમાં જરૂરી સુધારા/વધારા કરવા બાબતે.

પૂર્વભૂમિકા: અગાઉ તા.૨૫/૧૧/૨૦૨૫ના પત્રથી એડવાઈઝરી બહાર પાડવામાં આવી હતી, પરંતુ કેટલાક રજિસ્ટ્રાર/સબ રજિસ્ટ્રાર (જ.મ.) કક્ષાએ તેનું સ્પષ્ટ અર્થઘટન ન થવાથી તે પત્ર રદ કરીને આ નવો સ્પષ્ટતાવાળો પરિપત્ર બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.

મુખ્ય મુદ્દાઓ (કોષ્ટક મુજબ):

પિતાનું નામ દૂર કરવું – બાળકના જૈવિક (Biological) પિતાનું નામ કોલમમાંથી હટાવી શકાશે નહીં; તે ફરજિયાત લખવું પડશે.

માતા-પિતા સાથે રહેતા હોય – પિતાની લેખિત સંમતિથી, સહાયક દસ્તાવેજોના આધારે પિતાની જગ્યાએ માતાનું નામ દાખલ કરી શકાશે.

છૂટાછેડાના કેસ – કોર્ટના હુકમથી બાળકની કસ્ટડી માતા પાસે હોય અને હુકમમાં સ્પષ્ટતા હોય તો, બાળકના નામ પાછળ માતાનું નામ અને અટક રાખી શકાશે.

અટક/ઉંમર/નામ સુધારો – જરૂરી પુરાવાના આધારે બાળક કે માતા-પિતાના નામમાં પ્રથમ અટક સુધારી શકાશે.

Middle Name તરીકે પિતાનું નામ – જન્મ પ્રમાણપત્રમાં જો ન જોઈતું હોય તો ઓપ્શનલ રાખી શકાશે.

મરણ પ્રમાણપત્રમાં Middle Name – પિતા/પતિનું નામ ઓપ્શનલ રાખી શકાશે.

બાળકના નામ પાછળ Middle Name + અટક – બંને ઓપ્શનલ કરી શકાશે.

મરણ પ્રમાણપત્રમાં Middle Name + અટક – બંને ઓપ્શનલ કરી શકાશે.

પિતા-બાળકની અલગ અટક અથવા નામ સુધારણા – સરકારી ગેઝેટ અને ફોટો ID પુરાવા (આધારકાર્ડ/પાનકાર્ડ) ના આધારે સુધારો કરી શકાશે.

મહત્વની નોંધો:

ઉપરોક્ત તમામ બાબતોમાં સોગંદનામું જરૂરી નથી – ફક્ત સ્વ-પ્રમાણિત દસ્તાવેજોના આધારે સુધારો કરવાનો રહેશે, જેની અંગત નોંધ રજિસ્ટ્રારે લેવાની છે.

૨૦૦૭ના કેન્દ્ર સરકારના પત્ર મુજબ સામાન્ય રીતે એક જ વાર સુધારો કરી શકાય છે, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિ જોતાં જો સરકારી નિયમોમાં ફેરફાર થાય તો રજિસ્ટ્રાર સહાયક પુરાવાના આધારે ફરી સુધારો કરી શકે છે.

જિલ્લા/મહાનગરપાલિકા રજિસ્ટ્રારને પોતાના તાબા હેઠળના તમામ સબ-રજિસ્ટ્રારને આ પરિપત્રની જાણ કરી અમલવારી કરાવવા સૂચના આપી છે.

૧૯. એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી (વિભાગીય સમીક્ષા)

​આ સુધારા પરિપત્ર (Advisory No. HEC/0079/09/2026, તા. ૦૨/૦૯/૨૦૨૬) દ્વારા ગુજરાત રાજ્યના આરોગ્ય વિભાગે જન્મ અને મરણ નોંધણીના પ્રમાણપત્રોમાં નામ, અટક તથા માતા-પિતાના નામમાં સુધારા-વધારા કરવા અંગેના તમામ નિયમો સરળ બનાવ્યા છે. આ પરિપત્રથી અગાઉનો તા. ૨૫/૧૧/૨૦૨૫ નો પરિપત્ર રદ કરાયો છે. નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ જૈવિક પિતાનું નામ દૂર કરી શકાતું નથી, પરંતુ મિડલ નેમ કે અટક optional રાખવી, પિતાની સંમતિથી માતાનું નામ રાખવું, કે સરકારી ગેઝેટ/ફોટો ID આધારિત અટક બદલવી વગેરે સુધારાઓ શક્ય બનાવાયા છે. આ તમામ કામગીરી માટે સોગંદનામું (Affidavit) આપવું જરૂરી નથી, માત્ર અરજદારના સ્વ-પ્રમાણિત દસ્તાવેજોના આધારે જ રજિસ્ટ્રારે કામગીરી કરવાની રહેશે.