સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટનો આદેશ રદ કર્યો અને સ્ટેમ્પ કલેક્ટર તથા ટેક્સ બોર્ડના ઔદ્યોગિક મિલકત તરીકેના નિર્ણયને પુનઃસ્થાપિત કર્યો.

​હરિન્દર સિંહ સોધી વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય (૧૨ માર્ચ, ૨૦૨૬)

​વ્યાપારી વિવાદોને ફોજદારી છેતરપિંડીમાં ફેરવી ન શકાય: પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો

​એક સબ ટાઈટલ

​કરારભંગ કે વ્યાપારી લેવડ-દેવડમાં વિલંબ એ આપમેળે ફોજદારી ગુનો (છેતરપિંડી) બનતો નથી; કોર્ટે આગોતરા જામીન મંજૂર કર્યા.

​કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

​આ કેસ દિલ્હી-જયપુર નેશનલ હાઇવે પ્રોજેક્ટ માટે બાંધકામ સામગ્રીના સપ્લાય સંબંધિત નાણાકીય વિવાદ, ચેક બાઉન્સ અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમો હેઠળ નોંધાયેલા ગુનામાં આગોતરા જામીન મેળવવા અંગેનો છે.

​કોર્ટનું નામ

​પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટ, ચંદીગઢ [સિટીંગ: માનનીય ન્યાયાધીશ શ્રી વિનોદ એસ. ભારદ્વાજ]

​હુકમ નંબર

• ​CRM-M-68811-2025 (O&M)

• ​CRM-M-74041-2025 (O&M)

​તારીખ.​૧૨ માર્ચ, ૨૦૨૬

​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

​ફરિયાદી 'ઓમ કન્સલ્ટન્સી એન્જિનિયરિંગ' ના ભાગીદાર કપિલ અરોરા દ્વારા પોલીસ સ્ટેશન સેક્ટર-૨૭, સોનિપત ખાતે એફઆઈઆર નંબર ૦૨૬૩ (તારીખ ૩૧.૦૮.૨૦૨૫) નોંધાવવામાં આવી હતી. જેમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે આરોપીઓએ સરકારી કોન્ટ્રાક્ટની ખોટી ઓળખ આપીને વિશ્વાસ કેળવ્યો, કરોડો રૂપિયાની બાંધકામ સામગ્રી (જેવી કે એગ્ગ્રીગેટ્સ, સેન્ડ, વગેરે) મેળવી અને રૂ. ૧,૭૦,૩૬,૮၀၀/- બાકી રાખીને છેતરપિંડી આચરી છે. આ ઉપરાંત, બંધ થયેલા બેંક ખાતામાંથી ૭૫ લાખ રૂપિયાના ચેક આપીને જાણી જોઈને ગુનાહિત કૃત્ય કર્યાનો આરોપ હતો.

​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​પક્ષકારોની સ્થિતિ: અરજદારો (હરિન્દર સિંહ સોધી અને ઇશમિન્દર સિંહ સોધી) 'એમ/એસ વેલ્કિન ઇન્ડિયા ઇન્કોર્પોરેટ' (બાદમાં ઇન્ફ્રાકોન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ) ના ભાગીદારો/સંચાલકો છે, જેઓ ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી બાંધકામ અને સપ્લાયના વ્યવસાયમાં છે.

• ​વ્યાપારી કરાર: નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી (NHAI) ના પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત વર્ષ ૨૦૨૩ માં સામગ્રી સપ્લાય કરવાનો વર્ક ઓર્ડર આપવામાં આવ્યો હતો.
• ​વિવાદનું કારણ: ફરિયાદી દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા માલની ગુણવત્તા સબ-સ્ટાન્ડર્ડ (ખરાબ) હોવાને કારણે NHAI દ્વારા બિલ અટકાવવામાં આવ્યા હતા. દરમિયાન, નાણાકીય સમાધાન માટે અપાયેલા ચેક ટેક્નિકલ કારણો અને બેંક નિયમોને લીધે પાસ થઈ શક્યા નહોતા, જેની સામે ફરિયાદીએ ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી હતી.

​કાનૂની મુદ્દાઓ

​૧. શું વ્યાપારી વ્યવહારમાં ચૂકવણી ન થવા કે કરારભંગના કિસ્સામાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ ૩૧૮(૪) (છેતરપિંડી) ના ઘટકો પૂર્ણ થાય છે?

૨. શું પોસ્ટ-ડેટડ ચેક બાઉન્સ થવાના મામલે ફોજદારી ગુનો બને છે જ્યારે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટ (NI Act) હેઠળ અલગથી કાનૂની ઉપાય ઉપલબ્ધ હોય?

૩. શું આવા દસ્તાવેજી અને વ્યાપારી પ્રકૃતિના કેસોમાં આરોપીઓની કસ્ટોડિયલ ઇન્ટરોગેશન (કસ્ટડીમાં પૂછપરછ) આવશ્યક છે?

* અપીલ મંજૂર: સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટનો આદેશ રદ કર્યો અને સ્ટેમ્પ કલેક્ટર તથા ટેક્સ બોર્ડના ઔદ્યોગિક મિલકત તરીકેના નિર્ણયને પુનઃસ્થાપિત કર્યો.

* રિફંડ નહીં મળે: સ્ટેમ્પ ડ્યુટીના દરોમાં કોમરિ્શયલ પછી રહેણાંક અને સૌથી ઓછો દર ઔદ્યોગિક જમીનનો હોય છે. અરજદારે ગિફ્ટ ડીડ વખતે ખુલ્લી આંખે સ્વૈચિ્છક રીતે રહેણાંક દર મુજબ ડ્યુટી ભરી હતી (જે ઔદ્યોગિક દર કરતાં વધુ હતી). આથી સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અરજદાર સરકાર પાસેથી વધારાની ભરેલી રકમના રિફંડનો દાવો કરી શકશે નહીં.

​મહત્વના અવલોકનો

• ​કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે ફરિયાદીએ જે ખાતું બંધ હોવાની વાત કરી હતી તે અલગ હતું અને જે ચેક જારી થયા હતા તે અલગ બેંક ખાતાના હતા, જેથી ફરિયાદીની દલીલ ભ્રામક અને તથ્યોથી વિપરીત હતી.
• ​દરેક વ્યાપારી કરારભંગ કે ચુકવણીમાં વિલંબને આપમેળે ફોજદારી ગુનાહિત જવાબદારી (Culpable Criminal Liability) માની શકાય નહીં.
• ​અરજદારો દ્વારા અગાઉ જ ૨.૫૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ ચૂકવવામાં આવી હતી અને તેમણે તપાસમાં પૂરતો સહકાર આપ્યો હોવાથી રાજ્ય સરકારે પણ કસ્ટડીની અનિવાર્યતા ન હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું.

​ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

​આ ચુકાદો વ્યાપારી વિવાદોમાં ફોજદારી કાયદાના દુરુપયોગને રોકવા માટે અત્યંત મહત્વનો છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે જો બે પક્ષકારો વચ્ચે વેપારી લેવડ-દેવડ અને કરારનો વિવાદ હોય, તો તેને સિવિલ નેચર (દીવાની પ્રકૃતિ) ગણવો જોઈએ, ન કે તાત્કાલિક ફોજદારી ગુનો. આનાથી વ્યાપારી જગતમાં ખોટા દબાણો ઊભા કરવાના પ્રવાહ પર અંકુશ આવશે.

​ચુકાદાનો નિર્ણય

​પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટે બંને અરજદારોની આગોતરા જામીન અરજીઓ મંજૂર કરી અને અગાઉ આપવામાં આવેલા વચગાળાના જામીન આદેશોને કાયમી (absolute) જાહેર કર્યા.

​જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ

​મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

• ​પેરેગ્રાફ ૧ થી ૨ (એફઆઈઆર અને ફરિયાદીના આક્ષેપો):
  • ​વિગત: ફરિયાદી કપિલ અરોરાએ FIR નોંધાવી કે આરોપીઓએ સરકારી કોન્ટ્રાક્ટની ખોટી વાતો કરી વિશ્વાસ જીત્યો અને માલ મેળવ્યા બાદ ૧.૭૦ કરોડ રૂપિયા ચૂકવ્યા નહીં તથા બંધ ખાતામાંથી ચેક આપી છેતરપિંડી કરી.
• ​સાર: વેપારના બહાને માલ લઈને નાણાં ન ચૂકવવા અને ખોટા ચેક આપવાનો ગંભીર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો.
• ​પેરેગ્રાફ ૩ થી ૪ (આરોપીઓનો પક્ષ અને વચગાળાના જામીન):
  • ​વિગત: આરોપીઓના વકીલે દલીલ કરી કે માલ સબ-સ્ટાન્ડર્ડ હોવાને કારણે NHAI એ બિલ અટકાવ્યા હતા. ચેક ટેક્નિકલ કારણોસર પાસ ન થયા અને અગાઉ ૨.૫૦ કરોડ ચૂકવાયા હોવા છતાં ખોટી ફરિયાદ થઈ છે.
  • ​સાર: વ્યવસાયિક મુશ્કેલીઓ અને ગુણવત્તાના પ્રશ્નોને લીધે થયેલા વિવાદને ફોજદારી રંગ આપવામાં આવ્યો છે.
• ​પેરેગ્રાફ ૫ થી ૮ (રાજ્ય અને ફરિયાદીની દલીલો):
  • ​વિગત: રાજ્ય વકીલે જણાવ્યું કે આરોપીઓ તપાસમાં જોડાયા છે અને કસ્ટડીની જરૂર નથી. સામે પક્ષે ફરિયાદીએ ચેક ફ્રોડ અને બાકી રકમનો મુદ્દો પુનઃ ઉઠાવ્યો.
  • ​સાર: તપાસ એજન્સી દ્વારા કસ્ટડીની અનિવાર્યતા ન નકારાતા કેસના ગુણદોષ પર સુનાવણી થઈ.
• ​પેરેગ્રાફ ૯ થી ૧૪ (કોર્ટનું વિશ્લેષણ અને કાનૂની તારણો):
  • ​વિગત: કોર્ટે પૂરવાર કર્યું કે ફરિયાદીની દલીલ ખોટી હતી કારણ કે બંધ ખાતાનો પત્ર અલગ હતો અને ચેક અલગ ખાતામાંથી અપાયા હતા. વ્યાપારી કરારભંગ દરેક વખતે BNS 318(4) હેઠળ ગુનો બનતો નથી.
  • ​સાર: કોર્ટે દસ્તાવેજી પુરાવા અને વ્યવહારની પ્રકૃતિ જોતા આ કેસને દીવાની સ્વરૂપનો ગણાવ્યો અને કસ્ટડી બિનજરૂરી ઠેરવી.
• ​પેરેગ્રાફ ૧૫ થી ૧૬ (અંતિમ આદેશ):
  • ​વિગત: અદાલતે બંને અરજદારોના આગોતરા જામીન મંજૂર કર્યા અને તપાસમાં સહકાર આપવાની શરત મૂકી.
  • ​સાર: અરજદારોને રાહત આપવામાં આવી.

​એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

​હરિન્દર સિંહ સોધી વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્યના આ કેસમાં પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વ્યાપારી લેવડ-દેવડ, માલ સપ્લાય અને કરારભંગ જેવા મામલાઓને ફોજદારી ગુના કે છેતરપિંડી (BNS 318(4)) તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે પક્ષકારો વચ્ચે અગાઉથી જ કરોડો રૂપિયાની લેવડ-દેવડ થઈ ચૂકી હોય અને વિવાદ મુખ્યત્વે માલની ગુણવત્તા કે નાણાકીય વ્યવ્સ્થા સાથે જોડાયેલો હોય. કોર્ટે અરજદારોના આગોતરા જામીન મંજૂર કરતા જણાવ્યું કે ચેક બાઉન્સ અને વ્યાપારી વિવાદ માટે અલગ કાનૂની જોગવાઈઓ (જેમ કે NI Act) ઉપલબ્ધ છે, તેથી આવા કેસોમાં પોલીસ કસ્ટડી જરૂરી નથી અને કેસની પ્રકૃતિ સંપૂર્ણપણે દસ્તાવેજી અને વ્યાપારી છે.