ગુજરાત સરકારનો મહત્વનો નિર્ણય: બિન-રહેણાંક બિનખેતી જમીનો માટે આકારણી દરમાં રાહત (૨૦૦૬)

'સી' વર્ગના ગામો માટે બિનખેતી આકારણીના દર ઘટાડવા અને સરભર (Adjust) કરવા અંગેનો સરકારી પરિપત્ર  

નામદાર હાઇકોર્ટના હુકમોના અનુસંધાને મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા દર સુધારણા અને ભૂતકાળની વસૂલાતની નીતિ સ્પષ્ટ કરવાનો નિર્ણય  

ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી વિવિધ રિટ અરજીઓ અને તેના ચુકાદાઓના આધારે 'સી' કક્ષાના ગામોમાં રહેણાંક અને સખાવતી હેતુ સિવાયના અન્ય હેતુ માટે બિનખેતી આકારણીનો દર પ્રતિ ચો.મી. ૨૫ પૈસાથી ઘટાડીને ૧૫ પૈસા કરવા અંગે.  

કોર્ટનું નામ: નામદાર ગુજરાત હાઇકોર્ટ (હાઇકોર્ટ ઓફ ગુજરાત)  

હુકમ / પરિપત્ર નંબર:

પરિપત્ર ક્રમાંક: એસસીએ/૯૧૬૪/૦૫/૧૩૫૨/૦૫/ક  

વંચાણે લીધેલ જાહેરનામું: એલઆરઆર-૧૦૨૦૦૨-૧૬૪૦-ક (તા. ૨૬/૧૨/૨૦૦૩)  

તારીખ: ૩૧/૦૫/૨૦૦૬ (પરિપત્રની તારીખ)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા તા. ૨૬/૧૨/૨૦૦૩ના જાહેરનામાથી બિનખેતી આકારણીના દરો અને બિનખેતી હેતુના વર્ગીકરણમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સુધારા સામે વિવિધ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશનો અને કંપનીઓએ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ:

ગુજરાત બ્લેક ટ્રેપ ક્વોરી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશન, મેસર્સ અતિક મેટલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, જે.કે. પેપર મિલ્સ લિમિટેડ, ગુજરાત સિદ્ધિ સિમેન્ટ લિમિટેડ તથા અન્ય પક્ષકારો દ્વારા હાઇકોર્ટમાં વિવિધ સ્પે. સિવિલ એપ્લિકેશનો (દા.ત. SCA/૮૪૭૧/૨૦૦૪, SCA/૧૦૧૪૩ થી ૧૦૧૮૬/૨૦૦૪, SCA/૯૧૬૪/૨૦૦૫ વગેરે) દાખલ કરીને રાજ્ય સરકારના ૨૦૦૩ના જાહેરનામાને કાનૂની પડકાર આપવામાં આવ્યો હતો.  

ઐતિહાસિક ચુકાદો:

નામદાર હાઇકોર્ટ દ્વારા તા. ૧૨/૫/૨૦૦૪, ૧૪/૧૦/૨૦૦૪, ૨૮/૪/૨૦૦૫ તથા તા. ૧૨/૮/૨૦૦૫ના રોજ આપેલા ચુકાદાઓ મુજબ 'સી' કક્ષાના ગામોમાં રહેણાંક અને સખાવતી હેતુ સિવાયના અન્ય હેતુઓ માટેના બિનખેતી આકારણી દર પ્રતિ ચો.મી. ૨૫ પૈસાના બદલે ૧૫ પૈસા ઠરાવવામાં આવ્યા હતા.  

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર:

આ ચુકાદા અને પરિપત્રથી 'સી' વર્ગના ગામોમાં સ્થપાયેલા ઉદ્યોગો અને બિન-રહેણાંક એકમો પરનો મહેસૂલી બોજ ઘટ્યો છે. વ્યાપારીઓ અને ઉદ્યોગોને પશ્ચાતવર્તી અસરથી (૧/૮/૨૦૦૩થી) રાહત મળી છે અને વધારાની ભરેલી રકમ ભવિષ્યના મહેસૂલમાં સરભર (Adjust) કરવાની જોગવાઈથી નાણાકીય આયોજન સરળ બન્યું છે.  

ચુકાદાનો નિર્ણય / સરકારી હુકમો:

૧. 'સી' વર્ગના ગામોમાં રહેણાંક અને સખાવતી સિવાયના અન્ય હેતુ માટે પ્રતિ ચો.મી. ૨૫ પૈસાને બદલે ૧૫ પૈસા મુજબ વસૂલાત કરવી.

૨. આ વસૂલાત તા. ૧/૮/૨૦૦૩થી શરૂ થતાં મહેસૂલી વર્ષથી પશ્ચાતવર્તી અસરથી (Retrospectively) લાગુ કરવી.

૩. જો ૨૫ પૈસાના દરે વસૂલાત થઈ ગઈ હોય તો તે રકમ રોકડમાં પરત આપવામાં આવશે નહીં, પરંતુ આગામી વર્ષોની લેણી રકમ સામે સરભર (Adjust) કરવામાં આવશે.  

જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ આપવો:

કાનૂની મુદ્દાઓ:

શું સરકાર દ્વારા જાહેરનામા મારફતે નક્કી કરાયેલા બિનખેતી આકારણીના દરો વ્યાજબી અને કાયદેસર છે?  

શું સુધારેલા દરોને પશ્ચાતવર્તી અસર (Retrospective effect) આપવી અને અગાઉ વસૂલેલ વધારે રકમ ભવિષ્યની લેણી રકમ સામે સરભર (Adjustment) કરવી યોગ્ય ગણાય?  

મહત્વના અવલોકનો:

ગુજરાત હાઇકોર્ટે વિવિધ અરજીઓની સુનાવણી બાદ 'સી' કક્ષાના ગામો માટે દર ઘટાડવા બાબતે હુકમ કર્યો હતો, જેને સ્વીકારીને રાજ્ય સરકારે મહેસૂલ વિભાગ મારફતે આ સુધારા પરિપત્રિત કર્યા છે.  

અંતિમ ચુકાદો:

સરકારે હાઇકોર્ટના હુકમોને માન્ય રાખીને તા. ૧/૮/૨૦૦૩થી 'સી' વર્ગના ગામો માટે પ્રતિ ચો.મી. ૧૫ પૈસા મુજબ બિનખેતી આકારણી ગણવાનો અને વધારાની રકમ સરભર કરવાનો નિર્ણય અમલમાં મૂક્યો.  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

૧. દરમાં ઘટાડો:

રાજ્ય સરકારે નામદાર હાઇકોર્ટના નિર્દેશો બાદ વિચારણા કરીને 'સી' વર્ગના ગામોમાં રહેણાંક અને સખાવતી હેતુઓ સિવાય વપરાતી બિનખેતી જમીન પર પ્રતિ ચોરસ મીટરે ૨૫ પૈસાનો આકારણી દર ઘટાડીને ૧૫ પૈસા કર્યો છે અને તે મુજબ જ વસૂલાત કરવાની સૂચના આપી છે.  

ટૂંકમાં સાર: 'સી' કક્ષાના ગામોમાં બિન-રહેણાંક જમીન માટે બિનખેતી આકારણીનો દર ૨૫ પૈસાથી ઘટાડી ૧૫ પૈસા પ્રતિ ચો.મી. કરવામાં આવ્યો છે.

૨. પશ્ચાતવર્તી અસર (Retrospective Effect):

આ સુધારેલો ૧૫ પૈસાનો દર તાત્કાલિક અસરથી નહીં, પરંતુ તા. ૧/૮/૨૦૦૩થી શરૂ થતાં મહેસૂલી વર્ષથી પશ્ચાતવર્તી અસરથી અમલમાં લાવવાનો રહેશે.  

ટૂંકમાં સાર: નવો આકારણી દર તા. ૧/૮/૨૦૦૩થી લાગુ ગણવામાં આવશે.

૩. રકમ સરભર (Adjustment) કરવાની નીતિ:

જે કિસ્સાઓમાં જમીનધારકો પાસેથી ૨૫ પૈસાના જૂના દરે રકમ વસૂલ કરી લેવામાં આવી હોય, તેમને વધારે ભરેલી રકમ રોકડેથી પરત મળશે નહીં. તે રકમ પછીના મહેસૂલી વર્ષોની બિનખેતી આકારણીની નિયમાનુસાર લેણી રકમ સામે સરભર (Adjust) કરી આપવામાં આવશે.  

ટૂંકમાં સાર: વધુ વસૂલાયેલી રકમ રિફંડ નહીં થાય, પરંતુ ભવિષ્યના મહેસૂલ સામે સરભર કરવામાં આવશે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

આ દસ્તાવેજ ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ૩૧ મે ૨૦૦૬ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલો એક પરિપત્ર છે, જે ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં ગુજરાત બ્લેક ટ્રેપ ક્વોરી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશન તથા અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સ્પે. સિવિલ અરજીઓના ચુકાદાઓ પર આધારિત છે. આ પરિપત્ર અનુસાર, 'સી' વર્ગના ગામોમાં રહેણાંક અને સખાવતી હેતુઓ સિવાયના બિનખેતી ઉપયોગ માટે દર ચોરસ મીટરે આકારણીનો દર ૨૫ પૈસાથી ઘટાડીને ૧૫ પૈસા કરવામાં આવ્યો છે. આ નવો દર તા. ૧/૮/૨૦૦૩થી પશ્ચાતવર્તી અસરથી લાગુ કરવામાં આવ્યો છે અને ભૂતકાળમાં વસૂલ કરાયેલી વધારાની રકમને રોકડમાં પરત આપવાને બદલે ભવિષ્યના મહેસૂલી વર્ષોની લેણી રકમ સામે સરભર (Adjust) કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.