માત્ર લાંબા સમયના કબ્જાથી સરકારી જમીન પર માલિકી હક ન મળે: છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટ

આશિષ મંડલ અને અન્ય વિરુદ્ધ છત્તીસગઢ રાજ્ય અને અન્ય (Ashish Mandal & Others vs. State of Chhattisgarh & Others)  

સરકારી જમીન પર ગેરકાયદેસર કબ્જો, પુનર્વસન દાવો અને જાહેર હિતમાં જમીન ફાળવણી વિવાદ  

સબ ટાઈટલ

લાંબા સમયના કબ્જા માત્રથી સરકારી જમીન પર કાનૂની હક પ્રાપ્ત થતો નથી: છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

બાંગ્લાદેશથી આવેલા શરણાર્થીઓ દ્વારા ૬૦ વર્ષથી સરકારી જમીન પર કબ્જો હોવાના આધારે જમીન ખાલી કરાવવાની અને ડિમોલિશનની નોટિસ સામે હાઈકોર્ટમાં રિટટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી. હાઈકોર્ટે જાહેર હિત અને કાનૂની જોગવાઈઓને પ્રાધાન્ય આપી અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. 

મુખ્ય વિગતો

કોર્ટનું નામ: હાઈકોર્ટ ઓફ છત્તીસગઢ, બિલાસપુર (High Court of Chhattisgarh at Bilaspur)  

હુકમ નંબર / કેસ નંબર: WPC No. 3692 of 2026 (સાથે WPC No. 3766/2026, 3710/2026, 3704/2026, 3703/2026) (Neutral Citation: 2026:CGHC:31116)  

તારીખ: 22 જુલાઈ, 2026 (22/07/2026)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

અરજદારો બાંગ્લાદેશથી આવેલા શરણાર્થીઓ/સ્થળાંતરિતો છે જેમના પૂર્વજોને ૧૯૬૪માં પુનર્વસન યોજના હેઠળ છત્તીસગઢના સૂરજપુર જિલ્લાના મદનપુર ગામ ખાતે વસાવવામાં આવ્યા હતા. અરજદારોનો દાવો હતો કે તેઓ ૬૦ વર્ષથી વધુ સમયથી આ જમીન પર રહે છે, મકાનો બનાવ્યા છે, ખેતી કરે છે અને ટેક્સ ભરે છે.  

વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે રાજ્ય સરકારે મહાત્મા ગાંધી બાગાયત અને વનશાસ્ત્ર યુનિવર્સિટી (Mahatma Gandhi University of Horticulture and Forestry) માટે હોર્ટિકલ્ચર કોલેજ અને રિસર્ચ સેન્ટર સ્થાપવા અરજદારોના કબ્જા હેઠળની જમીન ફાળવવાનો નિર્ણય કર્યો અને તેમને કબ્જો ખાલી કરવાની નોટિસ આપી. અરજદારોએ જાહેર નોટિસ (તારીખ 06.06.2024) ને રદ કરવા અને ડિમોલિશન અટકાવવા હાઈકોર્ટમાં દાદ માગી હતી.  

સંદર્ભિત ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ

હાઈકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં સુપ્રીમ કોર્ટના બે મહત્વના ઐતિહાસિક ચુકાદાઓનો આધાર લીધો:  

સરબાણંદ સોનોવાલ વિ. યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા [(2005) 5 SCC 665]: વિદેશી નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ સુધી મર્યાદિત છે. સરકારી જમીનને ગેરકાયદેસર કબ્જાથી બચાવવી એ રાજ્યની પ્રાથમિક ફરજ છે.  

જગપાલ સિંહ વિ. પંજાબ રાજ્ય [(2011) 11 SCC 396]: સરકારી કે ગ્રામ પંચાયતની જમીન પર અતિચાર (Trespass/Encroachment) કરનાર વ્યક્તિ માત્ર લાંબા સમયના કબ્જા કે બાંધકામના આધારે જમીન નિયમિત (Regularise) કરવાનો હક દાવો કરી શકે નહીં.  

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે જાહેર હિત (શિક્ષણ અને સંશોધન કેન્દ્ર) આગળ વ્યક્તિગત ગેરકાયદેસર કબ્જાના દાવા નકામા ઠરે છે. કાનૂની માલિકી કે ટાઈટલ વગર માત્ર ૬૦ વર્ષ જેટલો લાંબો કબ્જો પણ સરકારી જમીન પર કોઈ કાનૂની હક આપતો નથી.  

ચુકાદાનો નિર્ણય

હાઈકોર્ટે અરજદારોની તમામ રિટટિશનોમાં કોઈ ગુણવત્તા (Merit) ન જણાતાં તેને રદ (Dismissed) કરી દીધી છે.  

કાનૂની મુદ્દાઓ

શું લાંબા સમયના (૬૦ વર્ષથી વધુ) કબ્જાના આધારે સરકારી જમીન પર કાનૂની કે ઇક્વિટેબલ હક પ્રાપ્ત થાય છે?  

શું અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ હાઈકોર્ટ રિટ ક્ષેત્રાધિકારમાં ફેક્ટ્સના ગંભીર વિવાદાસ્પદ પ્રશ્નો (Disputed Questions of Fact) ની સુનાવણી કરી શકે?  

જાહેર હિત (શિક્ષણ સંસ્થા) સામે અતિચાર કરનારનો દાવો ટકી શકે કે કેમ?  

મહત્વના અવલોકનો

માત્ર લાંબા સમયનો કબ્જો કે જમીન પર બાંધકામ કરવાનો ખર્ચ કરવો એ કાનૂની માલિકી (Lawful Title) નો પુરાવો બની શકતો નથી.  

સરકારી જમીન એ સમગ્ર સમાજના ભલા માટે ટ્રસ્ટ તરીકે રાખવામાં આવે છે, તેને ગેરકાયદે કબ્જા હેઠળ છોડી શકાય નહીં.  

રિટ ક્ષેત્રાધિકાર (Article 226) માં પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરીને વિવાદાસ્પદ તથ્યો નક્કી કરી શકાતા નથી.  

"ગેરકાયદે કબ્જો વિ. જાહેર હિત: ૬૦ વર્ષ જૂના વસવાટ સામે યુનિવર્સિટી માટે જમીન ફાળવણીનો હાઈકોર્ટ દ્વારા બહાલ નિર્ણય"

અંતિમ ચુકાદો

અરજદારો પાસે જમીનનું કોઈ કાનૂની માલિકીપત્ર કે ટાઈટલ નથી અને કબ્જો બિનઅધિકૃત હોવાથી કોર્ટે રાહત આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે અને નોટિસ સામેની તમામ અરજીઓ રદ કરી છે.  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

પેરેગ્રાફ ૧ થી ૨: કેસોનું સંકલન અને અરજદારોની માંગણી

વિગત: આ તમામ ૫ પીટિશનોમાં સમાન કાયદાકીય મુદ્દાઓ હોવાથી હાઈકોર્ટે સંયુક્ત હુકમ આપ્યો. અરજદારોએ મદનપુર ગામ ખાતે આવેલા તેમની દુકાનો/મકાનો ખાલી કરાવવાની જાહેર નોટિસ (06.06.2024) રદ કરવા અને ડિમોલિશન અટકાવવા માટે દાદ માગી હતી.  

ટૂંકમાં સાર: અરજદારોએ તેમની દુકાનો અને મકાનો તોડી પાડવાની સરકારી નોટિસ સામે હાઈકોર્ટ પાસે સ્ટે માંગ્યો.  

પેરેગ્રાફ ૩: અરજદારોની દલીલો

વિગત: અરજદારોએ રજૂઆત કરી કે તેઓ ૧૯૬૪માં પુનર્વસન નીતિ હેઠળ વસેલા બાંગ્લાદેશી શરણાર્થીઓ છે. ૬૦ વર્ષથી તેઓ સતત ત્યાં રહે છે, ખેતી કરે છે, ટ્યુબવેલ બનાવ્યા છે અને સરકારી કર ભરે છે. તેમણે દલીલ કરી કે યુનિવર્સિટીએ સિલ્ફિલી ગામમાં જમીન માગી હતી પરંતુ તંત્રે મદનપુરની વસવાટવાળી જમીન ફાળવી દીધી, જે ભેદભાવપૂર્ણ અને અન્યાયી છે.  

ટૂંકમાં સાર: ૬૦ વર્ષ જૂના વસવાટ અને રોજીરોટીનું કારણ આપીને અરજદારોએ જમીન ફાળવણીને અન્યાયી ગણાવી.  

પેરેગ્રાફ ૪: રાજ્ય સરકારનો પક્ષ

વિગત: સરકારી વકીલે દલીલ કરી કે વિવાદિત જમીન સરકારી છે અને તેને કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ જ જાહેર હિતમાં (બાગાયત કોલેજ અને રિસર્ચ સેન્ટર માટે) ફાળવવામાં આવી છે. અરજદારો પાસે જમીનની માલિકીનો કોઈ પણ કાનૂની પુરાવો કે દસ્તાવેજ નથી. આ કેસમાં તથ્યોના ગંભીર વિવાદો હોવાથી રિટ અરજી ચાલવા પાત્ર નથી.  

ટૂંકમાં સાર: સરકારના જણાવ્યા મુજબ અરજદારો પાસે માલિકીનો કોઈ આધાર નથી અને જમીન જાહેર હિતની શિક્ષણ સંસ્થા માટે ફાળવાઈ છે.  

પેરેગ્રાફ ૫ થી ૭: સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર

વિગત: કોર્ટે નોંધ્યું કે વિદેશી નાગરિકો માટે અનુચ્છેદ ૨૧ જ મર્યાદિત છે અને સરકારી જમીનનું રક્ષણ કરવું રાજ્યની પ્રાથમિક ફરજ છે. જગપાલ સિંહ કેસનો સંદર્ભ આપીને જણાવ્યું કે સરકારી જમીન પર કબ્જો જમાવનાર અતિચારીઓને રક્ષણ આપી શકાય નહીં, ભલે તેમણે મકાનો બનાવ્યા હોય.  

ટૂંકમાં સાર: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગેરકાયદે કબ્જો ગમે તેટલો જૂનો હોય, તેને કાયદેસર કરી શકાતો નથી.  

પેરેગ્રાફ ૮ થી ૧૦: કોર્ટનું તારણ અને આખરી હુકમ

વિગત: હાઈકોર્ટે અવલોકન કર્યું કે અરજદારો કોઈ કાનૂની માલિકીપત્ર રજૂ કરી શક્યા નથી. કાનૂની હક વિનાનો માત્ર લાંબો કબ્જો રિટ કોર્ટમાં રાહત મેળવવાનો અધિકાર આપતો નથી. જાહેર હિત આગળ બિનઅધિકૃત કબ્જો રદબાતલ ઠરે છે, તેથી તમામ અરજીઓ ફગાવી દેવામાં આવે છે.  

ટૂંકમાં સાર: માલિકી હક અને દસ્તાવેજોના અભાવે તથા જાહેર હિતને ધ્યાને રાખી હાઈકોર્ટે તમામ અરજીઓ ડિસમિસ કરી.  

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી

આ કેસ છત્તીસગઢના સૂરજપુર જિલ્લાના મદનપુર ગામમાં વસેલા બાંગ્લાદેશી શરણાર્થીઓ દ્વારા સરકારી જમીન પરના ૬૦ વર્ષથી વધુ સમયના કબ્જાને બચાવવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. રાજ્ય સરકારે આ જમીન મહાત્મા ગાંધી બાગાયત અને વનશાસ્ત્ર યુનિવર્સિટી માટે ફાળવતા અરજદારોને જમીન ખાલી કરવાની નોટિસ આપી હતી, જેને અરજદારોએ હાઈકોર્ટમાં પડકારી હતી. છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ચુકાદાઓનો આધાર લેતાં ઠેરવ્યું કે કાનૂની માલિકીના દસ્તાવેજો વગર માત્ર લાંબા સમયના કબ્જા કે બાંધકામના આધારે સરકારી જમીન પર કોઈ અધિકાર પ્રાપ્ત થતો નથી. કોલેજ અને રિસર્ચ સેન્ટર જેવા જાહેર હિતના કાર્ય સામે બિનઅધિકૃત કબ્જો ટકી શકે નહીં, તેથી કોર્ટે અરજદારોની તમામ અરજીઓ ફગાવી દીધી છે.