હિન્દુ લગ્નમાં શાસ્ત્રોક્ત વિધિઓ વિના માત્ર મેરેજ સર્ટિફિકેટ કાનૂની રીતે અમાન્ય: ગુજરાત હાઇકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો

માત્ર સરકારી નોંધણીથી લગ્ન વૈધ બનતા નથી; હિન્દુ લગ્ન એ પવિત્ર સંસ્કાર છે, વ્યાપારી કરાર નહીં: ગુજરાત હાઇકોર્ટ

પત્નીની લેખિત કબૂલાત આધારિત કેસમાં ફેમિલી કોર્ટ દ્વારા પૂર્ણ ટ્રાયલનો આગ્રહ રાખવો ભૂલભરેલો: લગ્ન એ સંસ્કાર છે, વ્યાપારી લેવડદેવડ નહીં

 કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Case Index / Summary)

કોર્ટનું નામ: ગુજરાત હાઇકોર્ટ, અમદાવાદ  

હુકમ / કેસ નંબર: R/FIRST APPEAL NO. 429 of 2026 (C/FA/429/2026)  

ચુકાદાની તારીખ: ૨૩/૦૬/૨૦૨૬  

પક્ષકારો: કૌશલ પ્રમોદભાઈ સોનાર (અપીલકર્તા/પતિ) વિરુદ્ધ ખુશી સંજય શાહ (પ્રતિવાદી/પત્ની)  

બેન્ચ (ન્યાયાધીશશ્રીઓ): માનનીય જસ્ટિસ ઈલેશ જે. વોરા અને માનનીય જસ્ટિસ આર. ટી. વચ્છાની  

મુખ્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓ: હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૫ની કલમ ૫, ૭ અને ૧૨ તથા કલમ ૮  

આ ફોટોગ્રાફ ફક્ત કાયદો સમજાવવા માટે છે**

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

કેસની વિગત: અપીલકર્તા (પતિ) યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) માં નોકરી અને અભ્યાસ અર્થે રહે છે, જ્યારે યુવતી અમદાવાદમાં રહે છે. યુવકને લગ્ન વિશે ત્યારે જ ખબર પડી જ્યારે યુવતીએ તેના માતા-પિતા પાસે જઈને મેરેજ સર્ટિફિકેટ બતાવી પત્ની હોવાનો દાવો કર્યો.  

છેતરપિંડીનો આક્ષેપ: યુવક યુવતીના પિતાની કંપનીમાં કામ કરતો હતો. પ્રમોશનની લાલચ અથવા નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવાની ધમકી આપીને, તેની મુક્ત સંમતિ વિના દબાણપૂર્વક સહીઓ કરાવી આ પ્રમાણપત્ર મેળવાયું હતું. બંને વચ્ચે ક્યારેય કોઈ હિન્દુ રીતિ-રિવાજ મુજબ લગ્ન થયા નહોતા અને તેઓ ક્યારેય સાથે રહ્યા પણ નહોતા.  

ફેમિલી કોર્ટનો આદેશ: યુવતીએ ફેમિલી કોર્ટમાં સ્વીકાર્યું હતું કે કોઈ વિધિ થઈ નથી. છતાં અમદાવાદની ફેમિલી કોર્ટે (કેસ નં. 715/2025) ૧૩.૧૧.૨૦૨૫ ના રોજ એવું ઠેરવીને અરજી ફગાવી દીધી કે જો મેરેજ સર્ટિફિકેટ હોય તો લગ્ન વૈધ હોવાની ધારણા પ્રબળ બને છે, તેથી આખો કેસ ચલાવવો (Full Trial) જરૂરી છે. આથી યુવકે હાઇકોર્ટના દ્વાર ખટખટાવ્યા.  

સપ્તપદી અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિઓ વિના મેળવેલું મેરેજ સર્ટિફિકેટ કાયદાની નજરમાં શૂન્ય: પત્નીની લેખિત કબૂલાતના આધારે અદાલતનો મોટો ચુકાદો

 કાનૂની મુદ્દાઓ અને અદાલતી સિદ્ધાંતો

આ કેસમાં મુખ્યત્વે બે કાનૂની પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થયા હતા:

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ ૭ (Section 7): શું સપ્તપદી અથવા નક્કી કરેલા રીતિ-રિવાજો વિના માત્ર સરકારી નોંધણી કે સર્ટિફિકેટથી લગ્નને કાનૂની માન્યતા મળે?  

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ ૮ (Section 8) અને સી.પી.સી.ની કબૂલાત: જ્યારે સામો પક્ષ પોતે જ લેખિતમાં સ્વીકારે કે કોઈ લગ્નવિધિ થઈ નથી, ત્યારે પણ કોર્ટે આખો કેસ લંબાવવો જરૂરી છે ખરો?  

મહત્વના અવલોકનો અને ઐતિહાસિક ચુકાદો

૧. લગ્ન એ સંસ્કાર છે, સોદો નહીં (Section 7 ની વ્યાખ્યા)

કોર્ટે ઋગ્વેદના શ્લોકો અને ભારતીય સંસ્કૃતિનો હવાલો આપી નોંધ્યું કે, હિન્દુ ધર્મમાં લગ્ન એ માત્ર ‘નાચ-ગાણું’ કે ‘ખાવું-પીવું’ કે કોઈ વ્યાપારી લેવડદેવડ (Commercial Transaction) નથી. તે એક પવિત્ર ‘સંસ્કાર’ છે. કલમ ૭ મુજબ જ્યાં સુધી સપ્તપદી (સાત ફેરા) કે જરૂરી ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ ન થાય, ત્યાં સુધી કાયદાની નજરમાં લગ્ન અસ્તિત્વમાં જ આવતા નથી.

  

૨. મેરેજ સર્ટિફિકેટનું કાનૂની મૂલ્ય (Section 8 ની મર્યાદા)

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ ૮ હેઠળ લગ્નની નોંધણી માત્ર પુરાવાના હેતુ માટે છે. નોંધણી એ અગાઉથી કાયદેસર રીતે થયેલા લગ્નનું પ્રમાણ છે, પરંતુ જો મૂળભૂત લગ્નવિધિ જ ન થઈ હોય તો માત્ર સર્ટિફિકેટ કોઈ પણ વ્યક્તિને પતિ-પત્નીનો કાનૂની દરજ્જો આપી શકતું નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતના રથનામ્મા વિ. સુજાતામ્મા કેસનો હવાલો આપીને કોર્ટે જણાવ્યું કે માત્ર કરાર કે રજીસ્ટ્રેશન લગ્ન સાબિત કરવા પૂરતું નથી.  

 મુદ્દાવઇઝ વિગતવાર પેરેગ્રાફ અને તેનો ટૂંકો સાર

પેરેગ્રાફ-૧ (ફેમિલી કોર્ટની ભૂલ): હાઇકોર્ટે અવલોકન કર્યું કે ફેમિલી કોર્ટે પ્રતિવાદી (યુવતી) ની સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ લેખિત કબૂલાતને ધ્યાને ન લઈને ગંભીર ભૂલ કરી છે. જ્યારે પક્ષકાર પોતે જ સ્વીકારે છે કે લગ્ન થયા જ નથી, ત્યારે લાંબી ટ્રાયલ ચલાવવી એ સમયનો બગાડ છે.  

ટૂંકો સાર: સામા પક્ષની સ્પષ્ટ કબૂલાત પછી કેસને ટ્રાયલમાં ખેંચવો ન્યાયસંગત નથી.  

પેરેગ્રાફ-૨ (શાસ્ત્રોક્ત વિધિની અનિવાર્યતા): કોર્ટે જણાવ્યું કે હિન્દુ લગ્ન કાયદા હેઠળ 'Solemnized' (વિધિવત સંપન્ન) શબ્દ ખૂબ મહત્વનો છે. સાત પગલાં (સપ્તપદી) પછી જ લગ્ન કાનૂની રીતે બંધનકર્તા બને છે. આ કેસમાં પાયાની વિધિઓ જ ગેરહાજર હોવાથી લગ્નનું કાનૂની અસ્તિત્વ શૂન્ય છે.  

ટૂંકો સાર: ધાર્મિક કે પરંપરાગત વિધિઓ વિના હિન્દુ લગ્ન કાયદાકીય રીતે અમાન્ય ઠરે છે.  

પેરેગ્રાફ-૩ (યુવા પેઢીને ટકોર): અદાલતે યુવક-યુવતીઓને લગ્ન જેવી પવિત્ર સંસ્થાનું મૂલ્ય સમજવા અને તેમાં પ્રવેશતા પહેલા ગંભીરતા રાખવા અપીલ કરી હતી. લગ્ન એ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે સમાનતા અને સંમતિ આધારિત જીવનભરનું પવિત્ર જોડાણ છે.  

ટૂંકો સાર: લગ્ન એ સામાજિક અને આધ્યાત્મિક પાયો છે, તેને હળવાશથી કે દબાણ હેઠળ ન લેવો જોઈએ.  

ચુકાદાનો અંતિમ નિર્ણય અને અસર

અંતિમ ચુકાદો: ગુજરાત હાઇકોર્ટે અમદાવાદની ફેમિલી કોર્ટનો આદેશ રદ કર્યો છે. બંને પક્ષકારો વચ્ચેના કથિત લગ્નને શરૂઆતથી જ અમાન્ય અને શૂન્ય (Null and Void ab initio) જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.  

અધિકાર: હાઇકોર્ટે યુવકને સક્ષમ સત્તાધિકારી (મેરેજ રજિસ્ટ્રાર) સમક્ષ જઈને આ ખોટી રીતે મેળવેલ લગ્ન નોંધણી પ્રમાણપત્ર રદ કરાવવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપી છે.  

અસર: આ ચુકાદાથી એ કાનૂની સિદ્ધાંત વધુ મજબૂત બન્યો છે કે બ્લેકમેલિંગ કે છેતરપિંડીથી બનાવેલા મેરેજ સર્ટિફિકેટના આધારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈના પર પત્ની કે પતિ હોવાનો ખોટો દાવો ઠોકી બેસાડી શકશે નહીં.  

 એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી

આ કેસમાં વિદેશ રહેતા યુવકની જાણ બહાર તેના ખોટા લગ્નનું સર્ટિફિકેટ મેળવીને પત્ની તરીકે હક જતાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, યુવતીએ પોતે કોર્ટમાં સ્વીકાર્યું હતું કે બંને વચ્ચે કોઈ ધાર્મિક વિધિ કે સપ્તપદી થઈ નથી. ગુજરાત હાઇકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના ચુકાદાને પલટાવતા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચુકાદો આપ્યો કે હિન્દુ લગ્ન એ વ્યાપારી કરાર નથી પરંતુ પવિત્ર સંસ્કાર છે; અને જ્યાં સુધી કાયદા અને પરંપરા મુજબ લગ્નની ધાર્મિક વિધિઓ સંપન્ન ન થઈ હોય, ત્યાં સુધી માત્ર સરકારી મકાનમાંથી મેળવેલું 'મેરેજ સર્ટિફિકેટ' કોઈ પણ લગ્નને કાનૂની માન્યતા આપી શકતું નથી. આથી અદાલતે આ કથિત લગ્નને રદબાતલ જાહેર કર્યા છે.