ખેતીની જમીન વેચતા પહેલાં સાવધાન! પરિવારના સભ્યોને ખરીદવા માટે પ્રથમ તક આપવી કાયદેસર રીતે ફરજિયાત

કૃષિ જમીન પર હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૨૨ ની પ્રયોજ્યતા: સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય

સબ ટાઈટલ

ખેતીની જમીન અને સહ-વારસદારોના અગ્રતા અધિકાર (Pre-emption Right) અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સ્પષ્ટીકરણ  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

કેસનું નામ: મહેન્દર અને અન્ય વિરુદ્ધ પુરણ સિંહ (Mahinder & Others v. Puran Singh)  

કોર્ટનું નામ: ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India)  

હુકમ નંબર: સિવિલ અપીલ નં. .../૨૦૨૬ (Special Leave Petition (Civil) No. 29289 of 2025), ૨૦૨૬ INSC ૬૯૮  

તારીખ: ૧૪ જુલાઈ, ૨૦૨૬  

બેંચ: જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ નોંગમેઇકાપમ કોટીશ્વર સિંહ  

સર્વોચ્ચ અદાલતનું પ્રતીકાત્મક ચિત્ર

ચિત્રમાં મધ્યમાં એક સુરક્ષા કવચ છે, જેના પર હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ (HSA 1956) નો કાયદો સ્પષ્ટ રીતે લખેલો છે, જે કુટુંબ અને તેમની જમીનનું રક્ષણ કરે છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

૧. વિવાદની શરૂઆત અને જમીનનો વારસો:

આ કેસના પક્ષકારો (વાદી અને પ્રતિવાદીઓ) ભાઈ-બહેનો છે અને તેઓ નાન્હુ (Nanhu) ના સંતાનો છે. તેઓને પિતા તરફથી વારસામાં કૃષિ જમીન મળી હતી, જેના કારણે તેઓ કાયદાકીય રીતે 'ક્લાસ-૧' (Class-I) ના કાનૂની વારસદારો બન્યા હતા. પ્રતિવાદી નં. ૧ થી ૭ એ તેમનો હિસ્સો પરિવારની બહારની ત્રીજી વ્યક્તિ (પૂનમ) ને ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ ના રોજ વેચી દીધો હતો. વાદીએ આ વેચાણ વ્યવહાર સામે સિવિલ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરીને કલમ ૨૨ હેઠળ પોતાના અગ્રતા અધિકાર (Preferential Right) નો દાવો કર્યો.  

ટૂંકો સાર: ભાઈ-બહેનોને વારસામાં મળેલી ખેતીની જમીનમાંથી કેટલાક ભાઈઓએ પોતાનો હિસ્સો બહારની વ્યક્તિને વેચી દેતા વિવાદ શરૂ થયો હતો.

  

૨. નીચલી અદાલતોના વિભિન્ન ચુકાદાઓ:

સિવિલ કોર્ટે વાદીનો દાવો ફગાવી દીધો હતો. સિવિલ કોર્ટે અગાઉના 'આતમ પ્રકાશ' કેસના ચુકાદાને આધારે ઠરાવ્યું હતું કે અગ્રતા અધિકારનો સિદ્ધાંત ગેરબંધારણીય છે. જોકે, ફર્સ્ટ એપેલેટ કોર્ટે આ નિર્ણય ઉલટાવી દીધો અને જણાવ્યું કે 'બાબુ રામ' કેસ મુજબ કલમ ૨૨ કૃષિ જમીનને સંપૂર્ણપણે લાગુ પડે છે. હાઈકોર્ટે પણ આ ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો, જેની સામે પ્રતિવાદીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી.  

ટૂંકો સાર: સિવિલ કોર્ટે દાવો નકાર્યો હતો, પરંતુ અપીલ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટે વાદીના અગ્રતા અધિકારને માન્ય રાખ્યો હતો.

"વારસાઈ કૃષિ મિલકત અને અગ્રતા અધિકાર: સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો"

કાનૂની મુદ્દાઓ

શું હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ (HSA) ની કલમ ૨૨ કૃષિ (ખેતીલાયક) જમીનને લાગુ પડે છે?  

શું ભારતની સંસદ પાસે કૃષિ જમીનના વારસા અંગે કાયદો બનાવવાની કાનૂની સત્તા (Legislative Competence) છે?  

મહત્વના અવલોકનો

૧. કલમ ૨૨ નો મુખ્ય હેતુ:

જસ્ટિસ સંજય કરોલે અવલોકન કર્યું કે કલમ ૨૨ એ સંસદ દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવેલો એવો નિયમ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય કુટુંબની મિલકત કુટુંબમાં જ રાખવાનો છે. જો કોઈ વારસદાર પોતાનો હિસ્સો વેચવા માંગતો હોય, તો તેણે પ્રથમ પ્રસ્તાવ સહ-વારસદારો સમક્ષ મૂકવો પડે છે જેથી બહારની કોઈ વ્યક્તિ કુટુંબની મિલકતમાં દખલગીરી ન કરે.  

ટૂંકો સાર: કલમ ૨૨ નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બહારના ત્રીજા પક્ષકારને પારિવારિક મિલકતમાં પ્રવેશતા રોકવાનો છે.

  

૨. સંસદની કાયદાકીય સત્તા અને બંધારણીય યાદી:

જસ્ટિસ નોંગમેઇકાપમ કોટીશ્વર સિંહે સ્પષ્ટતા કરી કે બંધારણની સંયુક્ત યાદી (Concurrent List) ની એન્ટ્રી ૫ હેઠળ સંસદ પાસે વારસા (Succession) અને ઉત્તરાધિકારના તમામ વિષયો પર કાયદો બનાવવાની સત્તા છે. આ એન્ટ્રીમાંથી કૃષિ જમીનને બાકાત રાખવામાં આવી નથી, તેથી કલમ ૨૨ ખેતીની જમીન પર પણ સંપૂર્ણ કાયદેસર રીતે પ્રયોજ્ય છે.  

ટૂંકો સાર: સંસદ પાસે કૃષિ જમીન સહિત તમામ પ્રકારની વારસાઈ મિલકતો માટે કાયદો ઘડવાની સંપૂર્ણ બંધારણીય સત્તા છે.

  

ઐતિહાસિક ચુકાદો અને તેનો નિર્ણય

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઠરાવ્યું કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૨૨ હેઠળ મળતો સહ-વારસદારોનો અગ્રતા અધિકાર કૃષિ જમીનને પણ લાગુ પડે છે. કોર્ટે પ્રતિવાદીઓની અપીલને ફગાવી દીધી અને ફર્સ્ટ એપેલેટ કોર્ટ તેમજ હાઈકોર્ટના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો.  

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદાથી એ કાનૂની અસમંજસતા દૂર થઈ ગઈ છે કે ખેતીની જમીન રાજ્યનો વિષય હોવાથી તેના પર કેન્દ્રીય કાયદો લાગુ પડે કે નહીં. હવેથી કોઈપણ હિન્દુ પરિવારમાં વારસામાં મળેલી ખેતીની જમીન કોઈ પણ સભ્ય અન્ય સહ-વારસદારોની સંમતિ અથવા તેમને પ્રથમ તક આપ્યા વિના બહારની વ્યક્તિને વેચી શકશે નહીં.  

અંતિમ ચુકાદો

અદાલતે ઠરાવ્યું કે 'બાબુ રામ' કેસનો ચુકાદો યોગ્ય કાયદો છે અને તેમાં કોઈ સુધારા કે મોટી બેંચને મોકલવાની જરૂર નથી. આ કેસમાં કરાયેલું જમીનનું વેચાણ વાદીના અગ્રતા અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરતું હોવાથી અપીલ કાઢી નાખવામાં આવે છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં કેસની સમજૂતી

આ કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ની કલમ ૨૨ હેઠળ 'ક્લાસ-૧' ના વારસદારોને મળતો અગ્રતા ખરીદીનો અધિકાર (Pre-emption Right) કૃષિ જમીન પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જો વારસામાં મળેલી ખેતીની જમીનનો કોઈ સહ-ભાગીદાર પોતાનો હિસ્સો કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિને વેચવા માંગતો હોય, તો તેણે સૌપ્રથમ તે હિસ્સો પોતાના જ પરિવારના સહ-વારસદારોને ખરીદવા માટે પ્રસ્તાવ આપવો અનિવાર્ય છે. અદાલતે બંધારણીય જોગવાઈઓનું અર્થઘટન કરતા જણાવ્યું કે સંસદ પાસે સંયુક્ત યાદી હેઠળ વારસા સંબંધી કાયદા બનાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા હોવાથી આ કાયદો ખેતીની જમીનને પણ આટોપી લે છે અને બહારની વ્યક્તિના બિનજરૂરી પ્રવેશથી પારિવારિક મિલકતનું રક્ષણ કરે છે.