"પ્રારંભિક માર્કિંગથી અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મુક્ત થતી નથી: કર્ણાટક હાઇકોર્ટ દ્વારા વાણિજ્યિક અદાલતનો ૧૫.૬૦ કરોડ રૂપિયાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ૧૦ ગણા દંડનો આદેશ માન્ય રાખવામાં આવ્યો"

એમ/એસ શિવાલિકા લીઝિંગ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ વિરુદ્ધ એમ/એસ પર્ક ઇન ઇન્ટરનેશનલ લિમિટેડ અને અન્ય

અપૂરતા સ્ટેમ્પ ડ્યુટીવાળા દસ્તાવેજોની જપ્તી અને ૧૦ ગણા દંડની આકારણી અંગે કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય

​કર્ણાટક સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૯૫૭ ની કલમ ૩૩ અને ૩૪ તથા સીપીસીની કલમ ૧૫૧ હેઠળ અદાલતની સત્તાઓ અને ન્યાયિક નિર્ણયનું સાર્વભૌમત્વ

​૪. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

​પુરાવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ દસ્તાવેજ પર માત્ર પ્રદર્શિત (Tentative Marking) ચિહ્ન લગાવી દેવાથી તે સ્ટેમ્પ કાયદા હેઠળની દંડકીય જવાબદારીમાંથી મુક્ત થતો નથી. જો દસ્તાવેજ પર ન્યાયિક નિર્ણય (Judicial Determination) લીધા વિના પ્રાથમિક માર્કિંગ થયું હોય, તો અદાલત પાછળથી પણ તેને જપ્ત કરી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી તથા ૧૦ ગણો દંડ વસૂલવાનો આદેશ આપી શકે છે.

​૫. કોર્ટનું નામ

​હાઇકોર્ટ ઓફ કર્ણાટક, બેંગલુરુ (High Court of Karnataka at Bengaluru)

ન્યાયાધીશ: માનનીય જસ્ટિસ વિજયકુમાર એ. પાટીલ (Hon'ble Mr. Justice Vijaykumar A. Patil)

​૬. હુકમ નંબર

• ​રિટ પીટીશન નંબર: Writ Petition No. 22823/2022 (GM-CPC)

• ​ન્યુટ્રલ સાઇટેશન (NC): 2026:KHC:47303

• ​CNR નંબર: KAHC010525492022

• ​મૂળ કેસ નંબર: Com.O.S. No. 15/2020 (વાણિજ્યિક અદાલત, મૈસૂર)

​૭. તારીખ

• ​ચુકાદાની તારીખ: ૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬

• ​સુનાવણી પૂર્ણ થયાની તારીખ: ૨૯ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬

​૮. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

​પીટીશનર (એમ/એસ શિવાલિકા લીઝિંગ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ) એ વાણિજ્યિક અદાલત અને બીજા વધારાના ડિસ્ટ્રિક્ટ અને સેશન્સ જજ, મૈસૂર સમક્ષ રૂ. ૨૨,૨૭,૨૦,૦૦૦/- ની વસૂલાત માટે દાવો (Com.O.S.No.15/2020) નોંધાવ્યો હતો. આ દાવાનો મુખ્ય આધાર ૨૭.૦૧.૨૦૦૪ નો એક સમજૂતી કરાર (MoU) હતો. આ દસ્તાવેજ રૂ. ૧૭,૭૨,૯૬,૦૦૦/- ની લોન રકમ સામે અચળ મિલકતનો કબજો આપતું ગીરોખત (Mortgage with Possession) હતું, પરંતુ તેને માત્ર રૂ. ૧૦૦/- ના સ્ટેમ્પ પેપર પર જ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

​૯. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​પુરાવામાં માર્કિંગ: આ દસ્તાવેજને અગાઉ ૨૦૧૦ માં પુરાવા તરીકે Ex.P1 તરીકે માર્ક કરવામાં આવ્યો હતો.

• ​પ્રતિવાદીનો વિરોધ: ૧૨ વર્ષ બાદ, પ્રતિવાદી ૨ (કે. કરુણાકરન) એ સી.પી.સી. ની કલમ ૧૫૧ અને કર્ણાટક સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૯૫૭ ની કલમ ૩૩ અને ૩૪ હેઠળ અરજી કરીને રજૂઆત કરી કે Ex.P1 અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ધરાવે છે, તેથી તેને જપ્ત (Impound) કરવામાં આવે અને પુરાવા તરીકે ધ્યાને ન લેવાય.

• ​વાણિજ્યિક અદાલતનો આદેશ (૧૦.૦૨.૨૦૨૨): અદાલતે પ્રતિવાદીની અરજી મંજૂર કરી દસ્તાવેજ જપ્ત કર્યો અને પીટીશનરને રૂ. ૧,૪૧,૮૩,૫૮૦/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી તથા તેના ૧૦ ગણા દંડ રૂ. ૧૪,૧૮,૩૫,૮૦૦/- મળી કુલ રૂ. ૧૫,૬૦,૧૯,૩૮૦/- ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો.

• ​હાઇકોર્ટમાં રિટ પીટીશન: વાણિજ્યિક અદાલતના આ આદેશ સામે પીટીશનરે હાઇકોર્ટમાં બંધારણની કલમ ૨૨૭ હેઠળ રિટ પીટીશન દાખલ કરી.

​"પુરાવામાં દસ્તાવેજ માર્ક કરવા માત્રથી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને દંડમાંથી મુક્તિ મળતી નથી: કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય"

૧૦. ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ (Precedents Referenced)

​હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના નીચેના બે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયોનો આધાર લીધો:

1. ​જી.એમ. શાહુલ હમીદ વિ. જયંતી આર. હેગડે [(2024) 7 SCC 719]: અદાલતે ઠરાવ્યું કે જો કોઈ દસ્તાવેજ પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની યોગ્યતા અંગે ન્યાયિક નિર્ણય (Judicial Determination) ન લેવાયો હોય, તો તેને માર્ક કરવા માત્રથી કલમ ૩૫ નો બાર લાગુ પડતો નથી. અદાલત કલમ ૧૫૧ સીપીસીની સહજ સત્તાઓનો ઉપયોગ કરી દસ્તાવેજ જપ્ત કરી શકે છે.

1. ​સીતારામ શેટ્ટી વિ. મોનપ્પા શેટ્ટી [2024 SCC OnLine SC 2320]: આ ચુકાદામાં કલમ ૩૩, ૩૪, ૩૫, ૩૭ અને ૩૯ ની પ્રક્રિયાત્મક શ્રેણી સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી.

​૧૧. ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

​આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે રાજ્યના મહેસૂલી હિતોની સુરક્ષા કરવી અદાલતોની પ્રાથમિક ફરજ છે. અપૂરતા સ્ટેમ્પ ડ્યુટીવાળા દસ્તાવેજોને માત્ર ટેકનિકલ કારણોસર અથવા પ્રારંભિક તબક્કે થયેલા માર્કિંગના આધારે મુક્તિ આપી શકાય નહીં.

​૧૨. ચુકાદાનો નિર્ણય

​હાઇકોર્ટે વાણિજ્યિક અદાલત મૈસૂરના ૧૦.૦૨.૨૦૨૨ ના આદેશને યોગ્ય અને કાયદેસર ઠેરવ્યો તથા પીટીશનરની રિટ પીટીશનને ગુણદોષ વિનાની ગણાવી ફગાવી દીધી.

​૧૩. જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ

૧૪. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

​૧. શું પુરાવામાં દસ્તાવેજ માર્ક (Ex.P1) થઈ ગયા પછી તેની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અંગે અદાલત પુનઃ વિચારણા કરી શકે?

👉 જવાબ: હા, જો માર્કિંગ સમયે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની પર્યાપ્તતા અંગે કોઈ ન્યાયિક નિર્ણય લેવાયો ન હોય તો તે માત્ર કામચલાઉ માર્કિંગ ગણાય અને અદાલત પાછળથી તેને જપ્ત કરી શકે છે.

​૨. શું વાણિજ્યિક અદાલત પોતે જ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ૧૦ ગણો દંડ ગણી શકે કે તેણે ડિસ્ટ્રિક્ટ રજિસ્ટ્રારને સંદર્ભ મોકલવો પડે?

👉 જવાબ: કલમ ૩૪ હેઠળ અદાલત પાસે પોતે જ અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ૧૦ ગણો દંડ આંકવાની અને વસૂલવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે.

​૧૫. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

• ​કામચલાઉ માર્કિંગ: દસ્તાવેજ પર ચિહ્નિત કરવાનો અર્થ એ નથી કે અદાલતે તેની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી કાયદેસર હોવાનો આખરી નિર્ણય લઈ લીધો છે.

• ​રાજ્યના નાણાકીય હિતોનું રક્ષણ: સ્ટેમ્પ એક્ટ એ મહેસૂલી કાયદો છે. જો અદાલતો ઓછી સ્ટેમ્પ ડ્યુટીવાળા દસ્તાવેજોને પડકાર્યા વગર ચાલવા દે તો રાજ્યને મોટું નાણાકીય નુકસાન થાય છે.

• ​દંડનો દરો: કલમ ૩૪ હેઠળ ઓછી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી પર ૧૦ ગણો દંડ લાદવાની જોગવાઈ અદાલત માટે મરજિયાત નથી પરંતુ ફરજિયાત પ્રક્રિયાત્મક સત્તા છે.

૧૬. અંતિમ ચુકાદો

​પીટીશન ફગાવી દેવામાં આવે છે (The writ petition is devoid of merits and the same is hereby rejected).

​૧૭. મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો

• ​પેરેગ્રાફ ૧ (દાવાની વિગત અને રાહત): પીટીશનર એમ/એસ શિવાલિકા લીઝિંગ ફાઇનાન્સ લિમિટેડે પ્રતિવાદીઓ સામે વાણિજ્યિક અદાલતમાં રૂ. ૨૨,૨૭,૨૦,૦૦૦/- ની વસૂલાત માટે દાવો કર્યો હતો. દાવાનો આધાર રૂ. ૧૭.૭૨ કરોડથી વધુની રકમ માટેનો કબજા સહિતનો ગીરો કરાર હતો, જેને માત્ર ૧૦૦ રૂપિયાના સ્ટેમ્પ પર લખવામાં આવ્યો હતો.

• ​પેરેગ્રાફ ૨ (નીચલી કોર્ટનો હુકમ અને વિવાદ): દસ્તાવેજ Ex.P1 તરીકે ૨૦૧૦ માં માર્ક થયો હતો. પરંતુ ૨૦૨૨ માં પ્રતિવાદીએ અરજી કરતા વાણિજ્યિક અદાલતે રૂ. ૧,૪૧,૮૩,૫૮૦/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ૧૦ ગણો દંડ રૂ. ૧૪,૧૮,૩૫,૮૦૦/- મળી કુલ રૂ. ૧૫.૬૦ કરોડ ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

• ​પેરેગ્રાફ ૩ (પીટીશનરની દલીલ): પીટીશનરે દલીલ કરી કે ૧૨ વર્ષ બાદ દસ્તાવેજની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી સામે વાંધો ઉઠાવી શકાય નહીં. જો આટલો મોટો દંડ ભરવો પડશે તો દાવો કરેલી રકમનો મોટો હિસ્સો કોર્ટ ફી અને દંડમાં જ જતો રહેશે.

• ​પેરેગ્રાફ ૪ (હાઇકોર્ટનો કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્ય): હાઇકોર્ટે જી.એમ. શાહુલ હમીદ કેસનો ઉલ્લેખ કરી સ્પષ્ટ કર્યું કે ન્યાયિક નિર્ણય વગરનું માર્કિંગ કામચલાઉ છે. કલમ ૩૩ અને ૩૪ હેઠળ વાણિજ્યિક અદાલતે લીધેલો નિર્ણય કાયદા મુજબ જ છે અને તેમાં કોઈ ભૂલ નથી.

​૧૮. દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર

• ​સાર ૧: કરોડો રૂપિયાની વસૂલાતનો દાવો રૂ. ૧૦૦ ના અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પવાળા ગીરો કરાર પર આધારિત હતો.

• ​સાર ૨: નીચલી કોર્ટે અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પવાળા દસ્તાવેજને જપ્ત કરી રૂ. ૧૫.૬૦ કરોડની ડ્યુટી અને દંડનો હુકમ કર્યો.

• ​સાર ૩: પીટીશનરે જૂના માર્કિંગ અને ભારે દંડની રકમ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો.

• ​સાર ૪: હાઇકોર્ટે ઠરાવ્યું કે અદાલતે પ્રાથમિક તબક્કે જપ્તી અને દંડનો આદેશ આપી રાજ્યના મહેસૂલનું રક્ષણ કર્યું છે.

​

૧૯. એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

​આ સમગ્ર કેસમાં મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે અગાઉ દીવાની દાવામાં પુરાવા તરીકે માર્ક (Ex.P1) થયેલા દસ્તાવેજ પર પાછળથી અપૂરતી સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનો આક્ષેપ મૂકી તેને જપ્ત કરી શકાય કે નહીં. કર્ણાટક હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપી સ્પષ્ટ કર્યું કે જો માર્કિંગ કરતી વખતે ન્યાયિક રીતે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ચકાસણી કરવામાં ન આવી હોય તો તે માત્ર કામચલાઉ માર્કિંગ ગણાય છે. તેથી, વાણિજ્યિક અદાલતે સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૩૩ અને ૩૪ હેઠળ દસ્તાવેજ જપ્ત કરી રૂ. ૧.૪૧ કરોડની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને રૂ. ૧૪.૧૮ કરોડનો ૧૦ ગણો દંડ વસૂલવાનો જે આદેશ આપ્યો હતો તે સંપૂર્ણપણે કાયદેસર અને યોગ્ય છે.