"ગુજરાત હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: CPC સુધારા ૧૯૭૬ છતાં બોમ્બે રેન્ટ એક્ટ હેઠળ બજવણી હુકમો સામે અપીલનો અધિકાર અબાધિત"

​બોમ્બે રેન્ટ એક્ટ હેઠળ કલમ ૪૭ CPC ના આદેશો સામે અપીલ કરવાની પાત્રતા અને સંસ્થાપનનો સિદ્ધાંત (Principle of Legislation by Incorporation)

​📌 ૨. સબ ટાઈટલ

​CPC ના ૧૯૭૬ ના સુધારા બાદ પણ ૧૯૫૩ ની સ્થિતિ મુજબ રેન્ટ એક્ટ હેઠળ બજવણીના હુકમો સામે અપીલનો અધિકાર બહાલ રાખતો હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

​📌 ૩. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું (Summary Header)

• ​અરજદાર: પ્રભાશંકર શંકરલાલ જોષી વગેરે

• ​સામાવાળા (પ્રતિવાદી): ફુલસિંહજી કેશરીસિંહજી પરમાર

• ​મુખ્ય વિવાદ: ભાડા અધિનિયમ (Bombay Rent Act) ની કલમ ૨૯(૧) માં CPC ના ૧૯૭૬ ના સુધારા પછી પણ કલમ ૪૭ હેઠળના બજવણી હુકમો સામે અપીલ ટકી શકે કે કેમ?

​📌 ૪. કોર્ટનું નામ

​ગુજરાત હાઈકોર્ટ (પૂર્ણ ખંડપીઠ / Full Bench)

• ​માનનીય ન્યાયાધીશો: પી.એસ. પોટી (C.J.), જી.ટી. નાણાવટી, અને આઈ.સી. ભટ્ટ

​📌 ૫. હુકમ નંબર

​સિવિલ રિવિઝન એપ્લિકેશન નંબર ૧૩૩૨ / ૧૯૮૧ (Civil Revision Application No. 1332 of 1981)

​📌 ૬. તારીખ.૨૭ જૂન, ૧૯૮૪ (27-06-1984)

📌 ૧૮. વિગતોના આધારે ફોટોગ્રાફ

​📌 ૭. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

​સંતરામપુરની સિવિલ જજ કોર્ટમાં મકાનમાલિકે ભાડૂઆત સામે કબજો મેળવવાનો દાવો (સિવિલ દાવો નં. 51/75) દાખલ કર્યો હતો. કોર્ટે મકાનમાલિકની તરફેણમાં હુકમનામું કર્યું. કબજો મેળવવા બજવણી દરખાસ્ત (નં. 31/79) દાખલ કરાતા સિવિલ જજે ઓર્ડર ૨૧, નિયમ ૩૫ હેઠળ કબજા વોરંટ જારી આદેશ કર્યો. આ બજવણી આદેશ સામે ચુકાદાના દેવાદારે ગોધરાની ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી, જેને ડિસ્ટ્રિક્ટ જજે CPC કલમ ૪૭ હેઠળ અપીલ અપાત્ર ગણી ફગાવી દીધી. આથી, હાઇકોર્ટમાં રિવિઝન અરજી કરવામાં આવી.

​📌 ૮. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

​જ્યારે ડિવિઝન બેંચ સમક્ષ આ રિવિઝન અરજી આવી, ત્યારે કાયદાકીય પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો કે સંસદ દ્વારા ૧૯૭૬ માં CPC માં સુધારો કરીને કલમ ૪૭ ને "હુકમનામા" (Decree) ની વ્યાખ્યામાંથી દૂર કરવામાં આવી હોવાથી, બોમ્બે રેન્ટ એક્ટની કલમ ૨૯(૧) હેઠળ આવી અપીલ ચાલી શકે કે નહીં? આ મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દાનો નિર્ણય કરવા માટે કેસ મોટી બેંચ (Full Bench) ને સોંપવામાં આવ્યો હતો.

​📌 ૯. ઐતિહાસિક ચુકાદો

​હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે બોમ્બે રેન્ટ એક્ટની કલમ ૨૯(૧) માં ૧૯૫૩ માં જ્યારે પ્રોવિઝો (i) ઉમેરવામાં આવ્યો, ત્યારે તત્કાલીન CPC, ૧૯૦૮ ના નિયમો તેમાં "સંસ્થાપિત" (Legislation by Incorporation) થયા હતા. આથી, ૧૯૭૬ માં સંસદ દ્વારા CPC માં કરવામાં આવેલા સુધારાની અસર રેન્ટ એક્ટ પર પડતી નથી. પરિણામે, ભાડા અધિનિયમ હેઠળની બજવણી કાર્યવાહીમાં CPC ની કલમ ૪૭ હેઠળ થયેલા આદેશ સામે પ્રથમ અપીલ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી શકાય છે.

​📌 ૧૦. ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

​આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થયું કે જો રાજ્ય વિધાનસભા કોઈ ચોક્કસ કાયદામાં અન્ય કાયદાની જોગવાઈઓને "સંસ્થાપિત" કરે, તો કેન્દ્રીય કાયદામાં પાછળથી થયેલા સુધારા આપોઆપ લાગુ પડતા નથી. આનાથી ભાડૂઆતો અને મકાનમાલિકોના બજવણી કાર્યવાહી દરમિયાનના અધિકારોનું રક્ષણ થયું અને અપીલનો અધિકાર જળવાઈ રહ્યો.

​📌 ૧૧. ચુકાદાનો નિર્ણય

​ગુજરાત હાઈકોર્ટની ફુલ બેંચે નીચલી અપીલ કોર્ટ (ગોધરા ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટ) ના આદેશને રદ કર્યો અને અપીલ પુનઃસ્થાપિત કરીને રિવિઝન અરજી મંજૂર કરી.

​📌 ૧૨. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

1. ​Legislation by Incorporation vs. Legislation by Reference: શું રેન્ટ એક્ટની કલમ ૨૯(૧) માં CPC નો સંદર્ભ "સંસ્થાપન" છે કે માત્ર "સંદર્ભ"?

1. ​અધિકારોનો ત્યાગ (Abdication of Legislative Power): જો સંસદના ભવિષ્યના તમામ સુધારા આપોઆપ રાજ્યના કાયદામાં લાગુ થઈ જાય, તો શું તે રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા પોતાની કાયદાકીય સત્તાના ત્યાગ સમાન ગણાય?

1. ​અપીલ કરવાની પાત્રતા: CPC ૧૯૭૬ ના સુધારા બાદ કલમ ૪૭ ના આદેશો સામે રેન્ટ એક્ટ હેઠળ અપીલ ટકે કે કેમ?

​📌 ૧૩. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

• ​સંસ્થાપનનો સિદ્ધાંત: જ્યારે કોઈ કાયદો અન્ય કાયદાની જોગવાઈઓને પોતાનામાં સામેલ કરે છે, ત્યારે તે જોગવાઈઓ તે કાયદાનો સ્વતંત્ર ભાગ બની જાય છે. મૂળ કાયદામાં પાછળથી થતા સુધારાઓથી તે અપ્રભાવિત રહે છે.

• ​વિધાનસભાની સત્તા: બંધારણ મુજબ વિધાનસભાએ પોતાના કાયદાકીય મનનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. જો સંસદના ભવિષ્યના સુધારા વિચાર્યા વગર અપનાવવામાં આવે તો તે બંધારણીય રીતે અયોગ્ય (Abdication of Legislative Function) બને.

• ​સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર: કોર્ટે B. Shama Rao v. Union Territory of Pondicherry (AIR 1967 SC 1480), Collector of Customs v. Nathalal Sampathu Chetty (AIR 1962 SC 316) અને Mahindra & Mahindra Ltd. v. Union of India (AIR 1979 SC 798) ના ચુકાદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

​📌 ૧૪. અંતિમ ચુકાદો

​રેન્ટ એક્ટની કલમ ૨૯(૧) ના પ્રોવિઝો (i) માં સમાવિષ્ટ CPC ની જોગવાઈઓ એ ૧૯૫૩ ની સ્થિતિએ છે, ૧૯૭૬ ના સુધારા વાળી નથી. તેથી, બોમ્બે રેન્ટ એક્ટ હેઠળ કલમ ૪૭ CPC ના નિર્ણય સામે અપીલ ચાલી શકે છે. કેસનો આખરી નિર્ણય ડિવિઝન બેન્ચ દ્વારા કરવા આ ઉત્તર સાથે પરત મોકલવામાં આવ્યો.

​📌 ૧૫. મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો

• ​પેરેગ્રાફ ૧: આ કેસમાં બોમ્બે રેન્ટ એક્ટ, ૧૯૪૭ ની કલમ ૨૯ ના અર્થઘટનનો મહત્વનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો હતો. મૂળ વિવાદ એ હતો કે બજવણીની કાર્યવાહી દરમિયાન સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની કલમ ૪૭ હેઠળ થતા આદેશો સામે અપીલ થઈ શકે કે નહીં.

• ​પેરેગ્રાફ ૨: સંતરામપુર કોર્ટ દ્વારા મકાન ખાલી કરવાનો હુકમ કરાયા બાદ બજવણી દરખાસ્ત નં. ૩૧/૭૯ માં કબજા વોરંટ જારી કરાયું હતું. જેની સામે ગોધરા જિલ્લા કોર્ટમાં અપીલ કરવામાં આવતા, કોર્ટે CPC ની કલમ ૪૭ ના આદેશો સામે અપીલ બિન-અપીલપાત્ર ગણીને ફગાવી દીધી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૩: ૧૯૫૩ માં ભાડા અધિનિયમની કલમ ૨૯(૧) માં સુધારો કરીને ઉમેરવામાં આવ્યું હતું કે CPC હેઠળ જે હુકમો સામે અપીલ ન થઈ શકે તેની અપીલ રેન્ટ એક્ટમાં પણ ન થાય. પરંતુ ૧૯૭૬ માં સંસદે CPC માં સુધારો કરી કલમ ૪૭ ને "ડિક્રી" ની વ્યાખ્યામાંથી હટાવી દીધી.

• ​પેરેગ્રાફ ૪: હાઈકોર્ટે વિવિધ ચુકાદાઓનું વિશ્લેષણ કરીને ઠરાવ્યું કે જ્યારે રાજ્ય વિધાનસભાએ ૧૯૫૩ માં કાયદો ઘડ્યો ત્યારે તેણે CPC ની ૧૯૫૩ ની જોગવાઈઓને પોતાની અંદર "સંસ્થાપિત" (Incorporate) કરી લીધી હતી. ૧૯૭૬ ના સુધારાને જો આપોઆપ લાગુ ગણવામાં આવે તો તે વિધાનસભાની સત્તાના ત્યાગ સમાન ગણાય. તેથી ૧૯૫૩ ની સ્થિતિ મુજબ કલમ ૪૭ ના આદેશ સામે અપીલ કરવાનો અધિકાર ચાલુ રહેશે.

​📌 ૧૬. દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર

• ​પેરેગ્રાફ ૧ સાર: રેન્ટ એક્ટ હેઠળ કલમ ૪૭ CPC ના બજવણી આદેશો સામે અપીલની પાત્રતાનો મુખ્ય પ્રશ્ન.

• ​પેરેગ્રાફ ૨ સાર: નીચલી અપીલ કોર્ટે બજવણી આદેશ સામેની અપીલ અગ્રાહ્ય ગણીને રદ કરી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૩ સાર: CPC ના ૧૯૭૬ ના સુધારાથી "હુકમનામા" ની વ્યાખ્યા બદલાતા અપીલની યોગ્યતા પર વિવાદ ઊભો થયો.

• ​પેરેગ્રાફ ૪ સાર: ૧૯૫૩ ની સ્થિતિએ સંસ્થાપિત થયેલા નિયમો જ લાગુ પડે, જેથી અપીલનો અધિકાર અબાધિત રહે છે.

​📌 ૧૭. એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

​આ કેસમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટની પૂર્ણ ખંડપીઠે કાયદાકીય સંસ્થાપન (Legislation by Incorporation) ના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ કરતા ઠરાવ્યું છે કે, બોમ્બે રેન્ટ એક્ટ, ૧૯૪૭ ની કલમ ૨૯(૧) માં સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની જે જોગવાઈઓ સામેલ કરવામાં આવી હતી, તે ૧૯૫૩ ના સુધારા સમયે અસ્તિત્વમાં હતી તે જ સ્થિતિમાં લાગુ પડે છે. સંસદ દ્વારા ૧૯૭૬ માં CPC માં કરવામાં આવેલા ફેરફારો આપોઆપ આ રેન્ટ એક્ટમાં લાગુ થતા નથી. પરિણામે, ભાડા અધિનિયમ હેઠળની બજવણી કાર્યવાહી દરમિયાન કલમ ૪૭ CPC હેઠળ પસાર થયેલા આદેશો સામે અપીલ કરવાનો પક્ષકારોનો અધિકાર કાયમ રહે છે.