"ગિફ્ટ ડીડમાં દર્શાવેલ 'પ્રેમ અને સ્નેહ' એ ભરણપોષણની કાયદાકીય શરત નથી: કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો"

"ગિફ્ટ ડીડ અને વરિષ્ઠ નાગરિક અધિનિયમ: કલમ ૨૩ હેઠળ ભરણપોષણની સ્પષ્ટ શરત વિના મિલકત ટ્રાન્સફર રદ થઈ શકે નહીં – કર્ણાટક હાઇકોર્ટ"

૧. કેસને અનુરૂપ એક ટાઇટલ (Case Title)

​શ્રીમતી શીલા એસ. વિરુદ્ધ કર્ણાટક રાજ્ય અને અન્ય (Smt. Sheela S v. State of Karnataka & Ors.)

​૨. યોગ્ય શીર્ષક (Appropriate Heading)

​વરિષ્ઠ નાગરિક કાયદાની કલમ ૨૩ હેઠળ ગિફ્ટ ડીડ રદ કરવા માટે ભરણપોષણ/સંભાળની સ્પષ્ટ શરતની અનિવાર્યતા

​૩. એક સબ ટાઇટલ (Sub-title)

​સિવીલ કોર્ટ દ્વારા ગિફ્ટ ડીડ માન્ય રખાયા બાદ વિરોધાભાસી સ્ટેન્ડ લઈને વરિષ્ઠ નાગરિક ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ ગિફ્ટ રદ કરવાની અરજી અગ્રાહ્ય: કર્ણાટક હાઇકોર્ટ

​૪. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું (Brief Synopsis)

​આ કેસમાં વરિષ્ઠ નાગરિક (સાસુ) દ્વારા તેમની પુત્રવધૂને આપેલી ગિફ્ટ ડીડમાં ભરણપોષણ કે સંભાળ કરવાની કોઈ સ્પષ્ટ શરત ન હોવાથી અને અગાઉ સિવિલ કોર્ટ દ્વારા ગિફ્ટ ડીડની કાયદેસરતા માન્ય રાખવામાં આવી હોવાથી, વરિષ્ઠ નાગરિક ટ્રિબ્યુનલ કલમ ૨૩ હેઠળ તે ગિફ્ટ ડીડને રદબાતલ કરી શકે નહીં.

૫. કોર્ટનું નામ (Name of Court)

​માનનીય કર્ણાટક વડી અદાલત, બેંગલુરુ (In the High Court of Karnataka at Bengaluru)

​૬. હુકમ નંબર (Order / Case Number)

• ​રિટ પિટિશન નંબર: WRIT PETITION NO. 12878 OF 2026 (GM-RES)

• ​CNR નંબર: KAHC010287682026

• ​ન્યુટ્રલ સાઇટેશન: 2026:KHC:45140

​૭. તારીખ (Date of Judgment)

​૨૦ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬

(પીઠ અધીક્ષક / ન્યાયાધીશ: માનનીય જસ્ટિસ સૂરજ ગોવિંદરાજ)

​૮. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Case Background)

​અરજદાર (શ્રીમતી શીલા એસ.) એ સામાજિક રીતે સાસુ શ્રીમતી બી.કે. નંજમ્મા (ઉંમર ૮૧ વર્ષ) ના દિવંગત પુત્ર (સ્વ. હરીશ બાબુ) ની વિધવા પત્ની (એટલે કે પુત્રવધૂ) છે. સાસુએ તારીખ ૦૯.૧૨.૨૦૧૦ ના રોજ પોતાના નામે આવેલી મિલકત પુત્રવધૂના નામે ગિફ્ટ ડીડ (બક્ષિસ લેખ) દ્વારા ટ્રાન્સફર કરી આપી હતી.

​૯. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ (Case Background & History of Dispute)

• ​દિવાની અદાલતનો વિવાદ (૨૦૧૧-૨૦૧૬): સાસુએ વર્ષ ૨૦૧૧ માં સિવિલ કોર્ટમાં (O.S. No. 114/2011) દાવો દાખલ કર્યો કે આ ગિફ્ટ ડીડ છેતરપિંડી અને ગેરસમજથી મેળવવામાં આવી હતી. પરંતુ, દિવાની અદાલતે પુરાવાઓ વિચારીને ૦૧.૦૨.૨૦૧૬ ના રોજ દાવો ફગાવી દીધો અને ગિફ્ટ ડીડને કાયદેસર રીતે માન્ય રાખી.

• ​ટ્રિબ્યુનલમાં અરજી: સિવિલ કોર્ટમાં હારી ગયા બાદ, સાસુએ ‘વરિષ્ઠ નાગરિકોના નિભાવ અને કલ્યાણ અધિનિયમ, ૨૦૦૭’ ની કલમ ૨૩ હેઠળ ટ્રિબ્યુનલમાં અરજી કરી. તેમણે દાવો કર્યો કે મિલકત તેમની સંભાળ રાખવાની શરતે આપવામાં આવી હતી.

• ​ટ્રિબ્યુનલનો આદેશ (૦૫.૦૩.૨૦૨૬): ટ્રિબ્યુનલે સાસુના પક્ષમાં નિર્ણય આપી મિલકતમાં રહેવાનો અધિકાર આપ્યો અને વેચાણ/ટ્રાન્સફર સામે રોક લગાવી.

• ​હાઇકોર્ટમાં પડકાર: ટ્રિબ્યુનલના આ આદેશ સામે પુત્રવધૂએ હાઇકોર્ટમાં રિટ અરજી કરી.

​૧૦. ઐતિહાસિક ચુકાદો (Landmark Precedents Referenced)

​હાઇકોર્ટે આ નિર્ણય આપતી વખતે સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) ના બે પ્રખ્યાત ચુકાદાઓનો સંદર્ભ લીધો:

૧. ઉર્મિલા દીક્ષિત વિ. સુનીલ શરણ (2025) 2 SCC 787

૨. સુદેશ છીકરા વિ. રામતી દેવી (2024) 14 SCC 225

આ ચુકાદાઓ મુજબ, વરિષ્ઠ નાગરિક કાયદાની કલમ ૨૩ હેઠળ ગિફ્ટ રદ કરવા માટે ટ્રાન્સફર વખતે ભરણપોષણ કે સંભાળની કાયદાકીય શરત હોવી અનિવાર્ય છે.

​૧૧. ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર (Significance & Impact)

• ​આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે કલ્યાણકારી કાયદાઓનો ઉપયોગ સિવિલ કોર્ટના આખરી નિર્ણયોને બાયપાસ કરવા માટે કે પરસ્પર વિરોધાભાસી દાવા ઊભા કરવા માટે થઈ શકે નહીં.

• ​મિલકત આપતી વખતે જો સંભાળ રાખવાની કોઈ સ્પષ્ટ શરત ન હોય, તો માત્ર "પ્રેમ અને સ્નેહ" (Love and Affection) શબ્દો કાયદાકીય શરત બનતા નથી.

​૧૨. ચુકાદાનો નિર્ણય (Verdict / Legal Holding)

​કર્ણાટક હાઇકોર્ટે ટ્રિબ્યુનલ (અસિસ્ટન્ટ કમિશનર) ના તારીખ ૦૫.૦૩.૨૦૨૬ ના આદેશને કાયદા વિરુદ્ધનો ઠેરવીને સંપૂર્ણપણે રદ કર્યો છે અને પુત્રવધૂની અરજી માન્ય રાખી છે.

​૧૩. જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ (Court Photograph Details)

​🏛️ કર્ણાટક હાઇકોર્ટ મુખ્ય મકાન (અટ્ટારા કચેરી, બેંગલુરુ)

(નોંધ: ડિજિટલ ટેક્સ્ટ માધ્યમ હોવાથી અદાલતનું ભવન સંકેત સ્વરૂપે દર્શાવેલ છે.)

​૧૪. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

​૧. શું સિવિલ કોર્ટમાં "ગિફ્ટ ડીડ છેતરપિંડીથી થઈ હતી" એવો દાવો હારી ગયા પછી, વરિષ્ઠ નાગરિક ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ "ગિફ્ટ સંભાળની શરતે સ્વેચ્છાએ આપી હતી" એવો તદ્દન વિરોધી દાવો કરી શકે?

૨. શું ગિફ્ટ ડીડમાં ભરણપોષણની સ્પષ્ટ શરત ન હોય છતાં કલમ ૨૩(૧) હેઠળ મિલકત ટ્રાન્સફર રદ કરી શકાય?

૩. શું પતિ (પુત્ર) ના મૃત્યુ બાદ પુત્રવધૂ પર કાયદાકીય રીતે આપોઆપ આવી શરત લાગુ થઈ જાય?

​૧૫. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

• ​કલમ ૨૩(૧) ની શરતો: કલમ ૨૩(૧) લાગુ કરવા બે ક્યુમ્યુલેટિવ (સંયુક્ત) શરતો જરૂરી છે: ૧) ટ્રાન્સફર ભરણપોષણ/સંભાળ પૂરી પાડવાની શરતે થયેલ હોવું જોઈએ. ૨) ટ્રાન્સફરી (મિલકત મેળવનાર) એ પછીથી તે સંભાળ રાખવામાં ઇનકાર કે નિષ્ફળતા દર્શાવી હોય.

• ​સિવિલ કોર્ટના નિર્ણયની આખરીતા: ટ્રિબ્યુનલ સિવિલ કોર્ટ દ્વારા નક્કી થયેલા આખરી તથ્યોને નજરઅંદાજ કરી શકે નહીં.

• ​પરસ્પર વિરોધી દાવા: સિવિલ કોર્ટમાં ગિફ્ટ અણજાણતા/અસ્વેચ્છાએ થઈ હોવાનું કહેવું અને ટ્રિબ્યુનલમાં સ્વેચ્છાએ પણ શરત સાથે થઈ હોવાનું કહેવું—એ બંને તથ્યો એકબીજાને નષ્ટ કરે છે.

• ​પુત્રવધૂની સ્થિતિ: પુત્રવધૂ કલમ ૨(a) મુજબ 'ચાઇલ્ડ' ના દાયરામાં આવતી નથી, પરંતુ કલમ ૨૩ ટ્રાન્સફરી સામે લાગુ થઈ શકે છે; પરંતુ તેના માટે શરત સાબિત થવી અનિવાર્ય છે.

​૧૬. અંતિમ ચુકાદો (Final Ruling)

​આદેશ:

i) રિટ પિટિશન મંજૂર કરવામાં આવે છે.

ii) વરિષ્ઠ નાગરિક ટ્રિબ્યુનલ (સાકલેશપુરા) દ્વારા M.A.G (HI.NA.RA) No.29/2025-26 માં પસાર કરાયેલ તારીખ ૦૫.૦૩.૨૦૨૬ નો આદેશ રદ કરવામાં આવે છે.

​૧૭. મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો (Detailed Paragraph-wise Narrative)

• ​પેરેગ્રાફ ૧: પક્ષકારોનો પરિચય અને વિવાદની શરૂઆત અરજદાર શીલા એસ. એ સાસુ બી.કે. નંજમ્માના પુત્ર સ્વ. હરીશ બાબુની વિધવા છે. સાસુએ વર્ષ ૨૦૧૦ માં પુત્રવધૂના નામે રજિસ્ટર્ડ ગિફ્ટ ડીડ કરી આપી હતી. બાદમાં કૌટુંબિક મતભેદો ઊભા થતાં સાસુએ કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૨: દિવાની અદાલતની કાર્યવાહી (૨૦૧૧-૨૦૧૬) સાસુએ સિવિલ કોર્ટમાં O.S. No. 114/2011 દાખલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે ગિફ્ટ ડીડ તેમની બીમારી અને અજ્ઞાનતાનો લાભ ઉઠાવી છેતરપિંડીથી કરાવવામાં આવી હતી. પરંતુ, સિવિલ કોર્ટે તમામ પુરાવાઓ તપાસીને ૦૧.૦૨.૨૦૧૬ ના રોજ દાવો રદ કર્યો અને ગિફ્ટ ડીડને સંપૂર્ણ વૈધ ગણાવી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૩: ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ નવો દાવો સિવિલ કોર્ટમાં કેસ હારી ગયા બાદ, સાસુએ ૨૦૦૭ ના વરિષ્ઠ નાગરિક કાયદાની કલમ ૨૩ હેઠળ ટ્રિબ્યુનલમાં અરજી કરી. અહીં તેમણે તદ્દન નવો જ દાવો કર્યો કે ગિફ્ટ સ્વેચ્છાએ થઈ હતી પરંતુ તે સંભાળ રાખવાની શરતે હતી. ટ્રિબ્યુનલે આ બાબત સ્વીકારીને સાસુના પક્ષમાં આદેશ કર્યો.

• ​પેરેગ્રાફ ૪: હાઇકોર્ટનું વિશ્લેષણ અને કલમ ૨૩ નું અર્થઘટન હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓને ધ્યાને રાખી સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ ૨૩(૧) મુજબ ગિફ્ટ ડીડ ત્યારે જ રદ થઈ શકે જો ગિફ્ટ ડીડમાં સંભાળ લેવાની સ્પષ્ટ શરત લખેલી હોય અથવા અન્ય સમર્થનીય પુરાવા હોય. વર્તમાન ગિફ્ટ ડીડમાં માત્ર "પ્રેમ અને સ્નેહ" દર્શાવેલ હતો, ભરણપોષણની કોઈ શરત નહોતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૫: વિરોધાભાસી સ્ટેન્ડ અંગે કોર્ટનું અવલોકન કોર્ટે નોંધ્યું કે સાસુના બંને દાવા પરસ્પર વિરોધી છે. એક તરફ સિવિલ કોર્ટમાં ગિફ્ટ અસ્વેચ્છાએ થઈ હોવાનું કહેવું અને બીજી તરફ ટ્રિબ્યુનલમાં ગિફ્ટ સ્વેચ્છાએ પણ શરત સાથે થઈ હોવાનું કહેવું—એ કાયદાની દ્રષ્ટિએ ગ્રાહ્ય નથી.

• ​પેરેગ્રાફ ૬: પતિના મૃત્યુની અસર અને અંતિમ નિષ્કર્ષ વર્ષ ૨૦૨૨ માં અરજદારના પતિ (સાસુના પુત્ર) નું અવસાન થયું હતું. હાઇકોર્ટે ઠેરવ્યું કે પતિના મૃત્યુથી આપોઆપ પુત્રવધૂ પર કલમ ૨૩ હેઠળ નવી શરત લાદી શકાય નહીં. આથી ટ્રિબ્યુનલનો નિર્ણય કાયદાકીય ભૂલભરેલો હોઈ રદ કરવામાં આવ્યો.

​૧૮. દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર (Summary of Each Paragraph)

• ​પેરેગ્રાફ ૧ નો સાર: પુત્રવધૂ અને સાસુ વચ્ચે ૨૦૧૦ માં થયેલી ગિફ્ટ ડીડ અંગેનો વિવાદ.

• ​પેરેગ્રાફ ૨ નો સાર: સિવિલ કોર્ટે ગિફ્ટ ડીડમાં છેતરપિંડીનો દાવો નકારી તેને માન્ય રાખી હતી.

• ​પેરેગ્રાફ ૩ નો સાર: ટ્રિબ્યુનલે સિવિલ કોર્ટના નિર્ણય છતાં સાસુની અરજી પર ગિફ્ટ રદ જેવો આદેશ આપ્યો.

• ​પેરેગ્રાફ ૪ નો સાર: કલમ ૨૩(૧) ના અમલ માટે ગિફ્ટમાં સંભાળ રાખવાની કાયદાકીય શરત હોવી અનિવાર્ય છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૫ નો સાર: સાસુના બંને અદાલતોમાં પરસ્પર વિરોધાભાસી દાવા કાયદાકીય રીતે ટકી શકે નહીં.

• ​પેરેગ્રાફ ૬ નો સાર: પતિના મૃત્યુથી કલમ ૨૩ ની શરતો આપોઆપ ઊભી થતી નથી; ટ્રિબ્યુનલનો આદેશ રદ કરાયો.

​૧૯. એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી (Single Paragraph Explanation)

​સમજૂતી:

આ કેસમાં ૮૧ વર્ષીય સાસુએ પોતાની પુત્રવધૂને વર્ષ ૨૦૧૦ માં ગિફ્ટ ડીડ દ્વારા મિલકત આપી હતી, જેને અગાઉ સિવિલ કોર્ટે છેતરપિંડીમુક્ત અને કાયદેસર ગણાવી હતી. ત્યારબાદ સાસુએ વરિષ્ઠ નાગરિક ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ એવો વિરોધાભાસી દાવો કર્યો કે આ ગિફ્ટ તેમની સંભાળ રાખવાની શરતે આપવામાં આવી હતી, પરંતુ ગિફ્ટ ડીડના લખાણમાં ભરણપોષણની આવી કોઈ જ શરત નહોતી. કર્ણાટક હાઇકોર્ટે ટ્રિબ્યુનલનો આદેશ રદ કરતા મહત્વનો સિદ્ધાંત આપ્યો કે 'વરિષ્ઠ નાગરિક કાયદાની કલમ ૨૩(૧)' હેઠળ મિલકત ટ્રાન્સફર રદ કરવા માટે ટ્રાન્સફર કરતી વખતે જ ભરણપોષણ કે સંભાળ કરવાની સ્પષ્ટ કાયદાકીય શરત હોવી અનિવાર્ય છે; માત્ર "પ્રેમ અને સ્નેહ" જેવા શબ્દો કે સાસુ-પુત્રવધૂના સંબંધના આધારે સિવિલ કોર્ટના આખરી નિર્ણયને બદલીને ગિફ્ટ ડીડ રદ કરી શકાય નહીં.