મહેસૂલ વિભાગના ગણોતધારાની કલમ-૭૦(બી) અને ૩૨(ઓ) અંગેનો પરિપત્ર: એક વ્યાપક વિશ્લેષણ

​⚖️ ગુજરાત ગણોત વહીવટ અને ખેતીની જમીનનો કાયદો, ૧૯૪૮: કલમ-૩૨(ઓ) રદ્દીકરણ અને કલમ-૭૦(બી) ના અમલીકરણ અંગેના દિશાનિર્દેશો

​કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

​ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ગણોતધારાની કલમ-૩૨(ઓ) રદ થયા બાદ કલમ-૭૦(બી) હેઠળના દાવાઓ, ચાલુ/પડતર કેસોના નિકાલ અને નવા કેસો દાખલ કરવા પર પ્રતિબંધ અંગે સ્પષ્ટતા કરતો મહત્વનો પરિપત્ર.

​🏛️ સત્તામંડળ / કોર્ટનું નામ

​મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર, સચિવાલય, ગાંધીનગર.

​📋 હુકમ / પરિપત્ર નંબર

​પરિપત્ર ક્રમાંક: RD/GNT/e-file/15/2024/7790/Z (લેટર નં: RD/0460/09/2026)

​📅 તારીખ: ૨૭-૧૦-૨૦૨૬ (અથવા e-Sign મુજબ)

"ગણોતધારા સુધારા અધિનિયમ ૨૦૦૯ અંતર્ગત કલમ-૩૨(ઓ) રદ્દીકરણ અને કલમ-૭૦(બી) ના કેસોના નિકાલ તથા નવા કેસો પર પ્રતિબંધ અંગેનો સર્વગ્રાહી મહેસૂલી પરિપત્ર"

​📖 ૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

​🔴 ગુજરાત ગણોત વહીવટ અને ખેતીની જમીનનો કાયદો, ૧૯૪૮ ની કલમ-૩૨(ઓ) હેઠળ ખેડૂત દિન પછી ઉત્પન્ન થયેલ ગણોત વહીવટમાં ગણોતિયાને જમીન ખરીદવાનો વિશેષ હક આપવામાં આવ્યો હતો. જો કે, સમય જતાં કાયદાકીય સુધારા અર્થે મહેસૂલ વિભાગના ગુજરાત સુધારા અધિનિયમ, ૧૦/२०૦૯ (તારીખ ૨૪/૦૭/૨૦૦૯) દ્વારા ગણોતધારાની કલમ-૩૨(ઓ) ને સત્તાવાર રીતે રદ (કમી) કરવામાં આવી હતી. આ જોગવાઈ રદ થવાને કારણે પ્રાંત અધિકારી મેન્યુઅલ તથા અન્ય નિયમો અનુસાર કલમ-૭૦(બી) હેઠળ નવા દાવા દાખલ કરવાની જોગવાઈઓ પણ રદ થઈ ચૂકી હતી. આ પૃષ્ઠભૂમિને ધ્યાનમાં રાખીને ખેડૂત દિન પછીના તેમજ ખેડૂત દિન પહેલાંના ગણોતિયાઓના પ્રશ્નો અને અગાઉના પડતર કેસોની નિકાલની પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટતા કરવા માટે આ બાબત સરકારશ્રીની કક્ષાએ વિચારણા હેઠળ હતી.

• ​ટૂંકસાર: કલમ-૩૨(ઓ) હેઠળ ગણોતિયાના જમીન ખરીદવાના હક અંગેના પ્રાવધાનો ૨૦૦૯ના સુધારાથી નાબૂદ કરાયા હતા, જેના પરિણામે કલમ-૭૦(બી) હેઠળના કેસોની ચકાસણી અને નીતિગત સ્પષ્ટતા અનિવાર્ય બની હતી.

​📜 ૨. કાનૂની મુદ્દાઓ

​🔵 આ પરિપત્રમાં મુખ્યત્વે ત્રણ કાનૂની મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે: (૧) કલમ-૩૨(ઓ) રદ થયા બાદ કલમ-૭૦(બી) અંતર્ગત અગાઉથી ચાલતા કેસોનું શું કરવું? (૨) શું હવે પછી કલમ-૭૦(બી) હેઠળ નવા કેસો દાખલ કરી શકાય કે નહીં? અને (૩) ડિજિટલ યુગમાં જમીન સુધારણાના આવા કાનૂની રેકોર્ડ્સ અને કેસોનું વ્યવસ્થાપન કેવી રીતે કરવું? કાયદાકીય જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ હોવા છતાં વહીવટી સ્તરે અધિકારીઓમાં રહેલી દ્વિધા દૂર કરવી એ આ કાનૂની મુદ્દાઓનો મૂળ ઉદ્દેશ હતો.

• ​ટૂંકસાર: કલમ-૩૨(ઓ) ના નાબૂદીકરણ પછી કલમ-૭૦(બી) હેઠળ ચાલુ કેસોની કાયદેસરતા, નવા કેસો પર પ્રતિબંધ અને ડિજિટલ મેપિંગ જેવા કાનૂની પ્રશ્નો ઉદ્ભવ્યા હતા.

​🔍 ૩. મહત્વના અવલોકનો

​🟢 સરકારે અવલોકન કર્યું કે કલમ-૩૨(ઓ) કમી થવાથી તેની સીધી અસર કલમ-૭૦(બી) (જેમાં વ્યક્તિ ગણોતિયો છે કે કેમ તેનો નિર્ણય કરવાનો થાય છે) પર પડે છે. પરિપત્રમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું કે અગાઉના ૧૯૯૫ અને ૨૦૦૫ના પરિપત્રો તેમજ ૨૦૦૯ના સુધારા અધિનિયમને સુમેળ સાધીને વહીવટી પારદર્શિતા લાવવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને, પડતર કેસોનો સમયમર્યાદામાં નિકાલ લાવવો અને તમામ કેસોને ઓનલાઈન IRCMS પોર્ટલ પર લાવવા અનિવાર્ય છે.

• ​ટૂંકસાર: કલમ-૩૨(ઓ) ના રદ થવાથી કલમ-૭૦(બી) ના અધિકારક્ષેત્ર પર થયેલી અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને વહીવટી સ્પષ્ટતાઓ અને નિયંત્રણો લાદવા જરૂરી ઠેરવવામાં આવ્યા છે.

​⚡ ૪. ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

​🟡 આ પરિપત્ર જમીન મહેસૂલ વહીવટ માટે અત્યંત સીમાચિહ્નરૂપ છે. તેની સીધી અસર એ થશે કે હવે મહેસૂલી અધિકારીઓ કલમ-૩૨(ઓ) રદ થયા બાદ કલમ-૭૦(બી) હેઠળ કોઈપણ નવો કેસ દાખલ કરી શકશે નહીં. આનાથી ગણોતધારાના વિવાદોના દુરુપયોગને અટકાવી શકાશે અને અગાઉના પેન્ડિંગ કેસોનો કાગળ પર નહીં પરંતુ ઓનલાઈન (IRCMS પોર્ટલ પર મેપિંગ કરીને) ઝડપી નિકાલ સુનિશ્ચિત થશે, જે સમગ્ર મહેસૂલ પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવશે.

• ​ટૂંકસાર: નવા કેસોના પ્રવેશ પર પૂર્ણ વિરામ મૂકાયું છે અને જૂના કેસોનું ઓનલાઈન ટ્રેકિંગ અને ઝડપી નિકાલ અનિવાર્ય બન્યો છે.

​🏁 ૫. અંતિમ ચુકાદો / હુકમની સૂચનાઓ

​🟣 ગુજરાતના રાજ્યપાલશ્રીના હુકમથી અને તેમના નામે સંયુક્ત સચિવ (મહેસૂલ વિભાગ) એચ.સી. પટેલ દ્વારા નીચે મુજબની ત્રણ સ્પષ્ટ સૂચનાઓ જારી કરવામાં આવી છે:

1. ​ગણોતધારાની કલમ-૩૨(ઓ) રદ થયા સમયે કલમ-૭૦(બી) હેઠળના ચાલુ અથવા પડતર કેસોની ઝીણવટભરી ચકાસણી કરી સક્ષમ કક્ષાએથી નિયત સમયમર્યાદામાં તેનો નિકાલ કરવો અને કલેકટરશ્રીઓ પાસેથી સર્ટિફિકેટ મેળવવું.
2. ​કલમ-૭૦(બી) હેઠળ ચાલતા તમામ કેસોનું ફરજિયાતપણે IRCMS (Integrated Revenue Case Management System) પોર્ટલ પર મેપિંગ કરાવવું.
3. ​કલમ-૩૨(ઓ) રદ થયાની તારીખ (૨૪/૦૭/૨૦૦૯) બાદ કલમ-૭૦(બી) હેઠળ કોઈપણ નવા કેસ ઉપસ્થિત કરવાના કે દાખલ કરવાના રહેશે નહીં.

• ​ટૂંકસાર: પડતર કેસોનો ઝડપી નિકાલ કરવો, તેમને IRCMS પોર્ટલ પર મેપ કરવા અને નવા કેસો દાખલ કરવા પર કડક પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો છે.

​📝 સમગ્ર વિગતની એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

​આ પરિપત્ર ગુજરાત ગણોત વહીવટ અને ખેતીની જમીનનો કાયદો, ૧૯૪૮ અંતર્ગત કલમ-૩૨(ઓ) ના રદ્દીકરણ પછી ઊભી થયેલી વહીવટી સ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે છે. તારીખ ૨૪/૦૭/૨૦૦૯થી કલમ-૩૨(ઓ) નાબૂદ થવાથી કલમ-૭૦(બી) હેઠળ ગણોતિયા હોવા અંગેના દાવાઓ દાખલ કરવાની જોગવાઈ પણ રદ થઈ ચૂકી છે. મહેસૂલ વિભાગે સ્પષ્ટ આદેશ કર્યો છે કે હવે પછી આ કલમ હેઠળ કોઈ નવા કેસ દાખલ કરી શકાશે નહીં, જ્યારે અગાઉના પડતર કેસોની ચકાસણી કરી નિયત સમયમાં નિકાલ કરવાનો રહેશે અને તમામ ચાલુ કેસોનું IRCMS પોર્ટલ પર ફરજિયાત ડિજિટલ મેપિંગ કરવાનું રહેશે.