"ખેતીની જમીન અને સિવિલ કોર્ટનો ક્ષેત્રાધિકાર: રદ્દીકરણ કેસમાં રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય"

વંશપરંપરાગત ખેતીની જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજને રદ કરવાની દીવાની અદાલતની ક્ષેત્રાધિકાર શક્તિ

​📌 યોગ્ય શીર્ષક

​રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય: 'વોઇડેબલ' દસ્તાવેજ રદ કરવા માટે સિવિલ કોર્ટ જ યોગ્ય અદાલત

​🎗️ એક સબ ટાઈટલ

​ઓર્ડર 7 રૂલ 11 CPC હેઠળ અરજી ફગાવી સિવિલ કોર્ટનો અધિકારક્ષેત્ર માન્ય રાખતી હાઇકોર્ટ

​📋 કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

​આ કેસમાં ખેતીની વંશપરંપરાગત જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) ને રદ કરવા બાબતે સિવિલ કોર્ટ (Civil Court) કે રેવેન્યૂ કોર્ટ (Revenue Court) માંથી કોને અધિકારક્ષેત્ર છે તે કાનૂની વિવાદ હાઇકોર્ટ સમક્ષ આવ્યો હતો.

​🏛️ કોર્ટનું નામ

​રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ, જોધપુર બેંચ (High Court of Judicature for Rajasthan at Jodhpur)

(જજ: માનનીય જસ્ટિસ ચંદ્ર શેખર શર્મા)

​🔢 હુકમ નંબર (Case / Revision Petition No.)

​S.B. Civil Revision Petition No. 229/2023

​📅 તારીખ.29 જુલાઈ, 2025

• ​📸 ઉપરની વિગતો આધારે ફોટોગ્રાફ

​📜 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

​પક્ષકારો:

• ​પિટિશનર (રિવેન્જ અરજદાર / દાવો કરનાર): સોહન સિંહ (પિતા: દેવીસિંઘ)

• ​રેસ્પોન્ડન્ટ (મૂળ વાદી): રાજકીદેવી અને અન્ય

• ​મૂળ દાવો: વાદી રાજકીદેવીએ સિનિયર સિવિલ જજ, રાજસમંદ સમક્ષ તા. 03.03.2023 ના રોજ થયેલા રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડને રદ કરવા અને શાશ્વત મનાઈહુકમ (Permanent Injunction) મેળવવા દાવો દાખલ કર્યો હતો.

​⏳ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

• ​અંટાલિયા ગામની આશરે 6.2594 હેક્ટર વંશપરંપરાગત (Ancestral) ખેતીની જમીન ભંવરસિંહ (રેસ્પોન્ડન્ટ નં. 2) ના નામે નોંધાયેલી હતી.

• ​ભંવરસિંહે આ જમીન સોહન સિંહ (પિટિશનર) ને રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ દ્વારા વેચી દીધી હતી.

• ​વાદી રાજકીદેવીએ દાવો કર્યો કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદા અનુસાર વંશપરંપરાગત જમીનમાં જન્મથી તેનો સમાન હિસ્સો છે.

• ​પ્રતિવાદી (સોહન સિંહ) એ CPC ઓર્ડર 7 રૂલ 11 હેઠળ અરજી કરી દાવો ફગાવવા માગણી કરી, કારણ કે ખેતીની જમીનનો વિવાદ હોવાથી રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટ, 1955 ની કલમ 207 મુજબ માત્ર રેવેન્યૂ કોર્ટને જ સાંભળવાનો અધિકાર છે.

• ​ટ્રાયલ કોર્ટે (18.10.2023 ના રોજ) આ અરજી ફગાવી દીધી, જેથી પિટિશનરે હાઇકોર્ટમાં રિવિઝન પિટિશન દાખલ કરી.

​⚖️ ઐતિહાસિક ચુકાદો

​રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે નીચલી કોર્ટના આદેશને યોગ્ય ઠેરવ્યો અને ઠરાવ્યું કે જો દસ્તાવેજ 'વોઇડેબલ' (Voidable - જે દસ્તાવેજ રદબાતલ કરાવવો પડે તેમ હોય) હોય, તો તે રદ કરવાનો મુખ્ય અધિકાર માત્ર દીવાની અદાલત (Civil Court) ને જ છે.

​💡 ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

​આ ચુકાદો એ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો ખેતીની જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજને ગેરકાયદેસર કે રદબાતલ કરાવવો હોય, તો માત્ર ખેતીની જમીન હોવાના કારણે સિવિલ કોર્ટનો અધિકાર છીનવાઈ જતો નથી.

​🏁 ચુકાદાનો નિર્ણય

​હાઇકોર્ટે પિટિશનરની રિવિઝન અરજી ફગાવી દીધી અને ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશને બહાલ રાખ્યો.

"નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજ રદ કરવાની સમયમર્યાદા તેની જાણ થયાની તારીખથી 3 વર્ષની છે."

​⚖️ કાનૂની મુદ્દાઓ

1. ​ઓર્ડર 7 રૂલ 11 CPC (Order VII Rule 11 CPC): દાવાની પ્રાથમિક તબક્કે રદ કરવાની અરજી.

1. ​રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટ, 1955 ની કલમ 207: રેવેન્યૂ કોર્ટનો વિશિષ્ટ અધિકારક્ષેત્ર.

1. ​Void vs. Voidable Document: 'વોઇડ' (પ્રારંભથી જ રદબાતલ) અને 'વોઇડેબલ' (રદ કરાવી શકાય તેવો) દસ્તાવેજ વચ્ચેનો તફાવત.

​🔍 મહત્વના અવલોકનો

• ​પ્લેન્ટના લખાણનું મહત્વ: ઓર્ડર 7 રૂલ 11 CPC ની અરજી નક્કી કરતી વખતે માત્ર વાદીના દાવા (Plaint) ના લખાણને ધ્યાનમાં લેવાનું હોય છે.

• ​દસ્તાવેજની પ્રકૃતિ: જો દસ્તાવેજ સંપૂર્ણપણે શૂન્ય (Void) હોય તો રેવેન્યૂ કોર્ટ અને જો શૂન્ય કરાવી શકાય તેવો (Voidable) હોય તો સિવિલ કોર્ટ પાસે સત્તા રહે છે.

• ​મિશન / નઝીર: હાઇકોર્ટે Hasti Cement, Bhopal Singh, અને Maniram vs. Mamkori ના અગાઉના ચુકાદાઓને ધ્યાને લીધા.

​🏁 અંતિમ ચુકાદો

​"પિટિશનરની સિવિલ રિવિઝન પિટિશન ફગાવી દેવામાં આવે છે. સિવિલ કોર્ટને આ કેસ ચલાવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે."

​📖 મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો

​🟢 ૧. કેસની શરૂઆત અને દાવો:

વાદી રાજકીદેવીએ સિનિયર સિવિલ જજ, રાજસમંદ સમક્ષ દાવો દાખલ કરીને તા. 03.03.2023 ના વેચાણ દસ્તાવેજને રદ કરવાની માંગ કરી હતી. વાદીનો દાવો હતો કે આ જમીન વંશપરંપરાગત છે અને પિતાને એકલાને તે વેચવાનો અધિકાર નહોતો.

​📝 ટૂંકમાં સાર: વાદીએ વંશપરંપરાગત ખેતીની જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજને રદ કરવા સિવિલ કોર્ટમાં દાવો કર્યો.

​🔹 ૨. પ્રતિવાદીનો વિરોધ (ઓર્ડર 7 રૂલ 11):

પ્રતિવાદી સોહન સિંહે સિવિલ કોર્ટમાં રજૂઆત કરી કે વિવાદિત જમીન ખેતીની જમીન હોવાથી રાજસ્થાન ટેનન્સી એક્ટની કલમ 207 હેઠળ કેસ ચલાવવાની સત્તા માત્ર રેવેન્યૂ કોર્ટને છે, તેથી સિવિલ કોર્ટનો દાવો રદ થવો જોઈએ.

​📝 ટૂંકમાં સાર: પ્રતિવાદીએ ક્ષેત્રાધિકાર (Jurisdiction) ના આધારે દાવાને ફગાવવા અરજી કરી.

​🔸 ૩. ટ્રાયલ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટની કાનૂની સમીક્ષા:

ટ્રાયલ કોર્ટે પ્રતિવાદીની અરજી ફગાવી દીધી. ત્યારબાદ હાઇકોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે દસ્તાવેજ રદ કરવાનો મુખ્ય દાવો સિવિલ કોર્ટ જ સાંભળી શકે છે, જો દસ્તાવેજ 'Voidable' પ્રકૃતિનો હોય.

​📝 ટૂંકમાં સાર: વોઇડેબલ દસ્તાવેજ રદ કરવાની સત્તા સિવિલ કોર્ટ પાસે જ રહે છે.

​🧩 એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી

​આ કેસમાં વંશપરંપરાગત ખેતીની જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજને રદ કરાવવા બાબતે સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને પડકારવામાં આવ્યો હતો. હાઇકોર્ટે વિવિધ કાનૂની ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપીને સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કાયદાકીય રીતે દસ્તાવેજને 'વોઇડેબલ' (રદબાતલ કરાવી શકાય તેવો) ગણવામાં આવે, તો તે રદ કરવાનો અધિકાર માત્ર સિવિલ કોર્ટ પાસે જ રહે છે, ભલે તે જમીન ખેતીની હોય. આથી, રેવેન્યૂ કોર્ટના બાધ (Section 207) નો નિયમ અહીં લાગુ પડતો નથી.

​🎨 તમામ વિગત ને ધ્યાનમાં રાખી નવું ટાઈટલ

​"ખેતીની જમીનના દસ્તાવેજ રદ્દીકરણ કેસમાં સિવિલ કોર્ટના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રાધિકાર અંગેનો હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો"