ગામ નમૂના નં. ૨ રેવન્યુ ખાતાનો છે તેથી પંચાયતને લાગુ પડતો નથી. આકારણી રજિસ્ટર માત્ર કર વસૂલાત માટે છે, તેનાથી માલિકી સાબિત થતી નથી.

ગ્રામ પંચાયત આકારણી રજિસ્ટર અને મિલકત પર બોજા નોંધ અંગેનો વહીવટી નિર્ણય

૨. યોગ્ય શીર્ષક

આકારણી રજિસ્ટર (ગામ નમૂના નં. ૮) માં બેંક બોજાની નોંધણી ન કરવા બાબત સ્પષ્ટતા પરિપત્ર

૩. એક સબ ટાઈટલ

વિકાસ કમિશનરશ્રીની કચેરી, ગુજરાત રાજ્ય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ સત્તાવાર પરિપત્રનું કાનૂની પૃથક્કરણ

૪. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

રાજ્યના તલાટી-કમ-મંત્રીશ્રી દ્વારા મિલકત ઉપર બેંકના બોજાની નોંધ ગામ નમૂના નં. ૨ અને આકારણી રજિસ્ટરમાં કરવા અંગેની કાનૂની સ્પષ્ટતા. પંચાયત વિભાગ અને મહેસૂલ વિભાગના કાર્યોનું વિભાજન તથા આકારણી રજિસ્ટરની કાનૂની મર્યાદા નક્કી કરતી આ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા છે.

૫. કોર્ટનું નામ / ઓથોરિટી

વિકાસ કમિશનરશ્રીની કચેરી, ઈ-વિંગ ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર, બ્લોક-૩ કર્મયોગી ભવન, ગાંધીનગર, ગુજરાત રાજ્ય.

૬. હુકમ નંબર

File No: DCO/0171/02/2025 (મંજૂરી ક્રમાંક: DCO/TAX/e-file/263/2025/0490/PANCHAYAT BRANCH)

સંદર્ભ પત્ર: PRHADD/CAF/e file/14/2024/3064/Ch (તા. ૦૩/૦૯/૨૦૨૪)

૭. તારીખ

પત્ર તારીખ: ૦૫.૦૨.૨૦૨૫

Approved Date: ૦૭.૦૨.૨૦૨૫

૮. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

ગુજરાત હાઇકોર્ટના એડવોકેટ શ્રી હેમાંગભાઈ શાહ દ્વારા તા. ૨૫/૦૫/૨૦૨૪ ના રોજ એક લીગલ નોટિસ આપવામાં આવી હતી. આ નોટિસમાં માંગણી કરવામાં આવી હતી કે રાજ્યના તલાટી-કમ-મંત્રીશ્રીઓ દ્વારા મિલકત પરના બેંકના બોજાની નોંધ ગામ નમૂના નંબર-૨ તથા આકારણી રજિસ્ટરમાં કરવામાં આવે. આ અંગે પંચાયત, ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ પાસેથી સ્પષ્ટ અભિપ્રાય માગવામાં આવ્યો હતો, જેના સંદર્ભમાં વિકાસ કમિશનરશ્રીની કચેરી દ્વારા આ સ્પષ્ટતા પરિપત્ર બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.

ટૂંક સાર: હાઇકોર્ટના વકીલની લીગલ નોટિસના આધારે પંચાયત વિભાગે નક્કી કરવાનું હતું કે શું તલાટી-કમ-મંત્રી ગામ નમૂના નં. ૨ કે આકારણી પત્રકમાં બેંક બોજો નોંધી શકે કે નહીં.

૯. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું રેવન્યુ ખાતાનો "ગામ નમૂના નંબર-૨" પંચાયત વિભાગને લાગુ પડે છે?

૨. શું ગ્રામ પંચાયતના "આકારણી રજિસ્ટર (ગામ નમૂના નં. ૮)" માં મિલકતના બેંક બોજાની નોંધ કરી શકાય?

૩. આકારણી રજિસ્ટરમાં નામ હોવાથી મિલકતની કાયદેસરતા કે માલિકી હક્ક પ્રસ્થાપિત થાય છે કે કેમ?

૧૦. મહત્વના અવલોકનો

ગામ નમૂના નંબર-૨ અંગે: વિકાસ કમિશનરશ્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગામ નમૂના નંબર-૨ એ રેવન્યુ (મહેસૂલ) ખાતાનો કાયમી ઉપજનો નમૂનો છે. આ નમૂનો મહેસૂલ વિભાગ સાથે સંલગ્ન હોવાથી પંચાયત વિભાગને બિલકુલ લાગુ પડતો નથી.

આકારણી રજિસ્ટર (ગામ નમૂના નં. ૮) અને ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ ૧૯૯૩ ની કલમ ૨૦૦(૧): આ કલમ મુજબ ગ્રામ પંચાયત પોતે નક્કી કરે તેવા દરથી કર અને ફી વસૂલ કરી શકે છે. કર લેવાનો હેતુ માત્ર પંચાયતી મહેસૂલ મેળવવાનો છે. આકારણી રજિસ્ટર એ માલિકી હક્કનો પુરાવો નથી.

કાયદેસરતા અને સુરત જિલ્લા પંચાયતનો સંદર્ભ: પરિપત્રમાં તા. ૨૪/૦૫/૨૦૨૦ ના પત્રનો ઉલ્લેખ કરી સ્પષ્ટ કરાયું છે કે કયા મકાનની આકારણી કરવી કે ન કરવી તે અંગે પંચાયતને સૂચના આપવાનો અખત્યાર તાલુકા કે જિલ્લા પંચાયતને નથી. આકારણી કરવાથી કોઈ મકાન કાયદેસર બનતું નથી.

ટૂંક સાર: ગામ નમૂના નં. ૨ રેવન્યુ ખાતાનો છે તેથી પંચાયતને લાગુ પડતો નથી. આકારણી રજિસ્ટર માત્ર કર વસૂલાત માટે છે, તેનાથી માલિકી સાબિત થતી નથી.

૧૧. અંતિમ ચુકાદો / નિર્ણય

ઉક્ત તમામ કાનૂની જોગવાઈઓ અને વહીવટી સ્પષ્ટતાઓને ધ્યાને લેતા આખરી નિર્ણય આપવામાં આવ્યો કે:

"આકારણી એ માલિકીનો પુરાવો ન હોઈ, આકારણી રજિસ્ટરમાં બેંકના બોજાની નોંધણી કરી શકાય નહિ. જેથી બોજો દાખલ કરવાનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત રહેતો નથી."

(સહિકર્તા: ડૉ. ગૌરવ દહિયા, IAS, અધિક વિકાસ કમિશનર, ગુજરાત રાજ્ય, ગાંધીનગર)

૧૨. ઐતિહાસિક ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

વહીવટી સ્પષ્ટતા: તલાટી-કમ-મંત્રીઓ માટે બોજા નોંધણી અંગેની મૂંઝવણનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો છે.

નાગરિકો અને બેંકો માટે અસર: બેંકો હવે ગ્રામ પંચાયતના આકારણી રજિસ્ટરમાં બોજો નોંધાવવાનો આગ્રહ રાખી શકશે નહીં. બોજાની નોંધણી માત્ર મહેસૂલી દસ્તાવેજો (જેમ કે ૭/૧૨, ૮-અ) માં જ થઈ શકશે.

માલિકી હક્કની સ્પષ્ટતા: પંચાયતની આકારણી માત્ર ટેક્સ વસૂલવા પૂરતી સીમિત છે, તે મિલકત માલિકી કે કાયદેસરતાનો દાવો કરવાનો આધાર બની શકતી નથી.

૧૩. એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર સમજૂતી (Executive Summary)

ગુજરાત સરકારના વિકાસ કમિશનરશ્રીની કચેરી દ્વારા તા. ૦૫/૦૨/૨૦૨૫ ના રોજ સ્પષ્ટ આદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે ગ્રામ પંચાયતના આકારણી રજિસ્ટર (ગામ નમૂના નં. ૮) માં બેંકના બોજાની નોંધ થઈ શકે નહીં. ગામ નમૂના નં. ૨ એ મહેસૂલ વિભાગનો વિષય હોવાથી પંચાયત વિભાગને લાગુ પડતો નથી, જ્યારે આકારણી રજિસ્ટર એ માત્ર ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ ૧૯૯૩ ની કલમ ૨૦૦(૧) હેઠળ પંચાયત દ્વારા કર વસૂલવાનું સાધન છે. આકારણી રજિસ્ટરમાં નામ હોવાથી મિલકત કાયદેસર બનતી નથી કે તે માલિકીનો પુરાવો ગણાતો નથી. તેથી આકારણી રજિસ્ટરમાં મિલકત પર બેંક બોજો નોંધવાની કોઈ જોગવાઈ નથી.