"RTI અને CCTV ફૂટેજ: યોગ્ય કાનૂની ફરિયાદ વિના સીધા સંવેદનશીલ CCTV ફૂટેજ મેળવી શકાતા નથી - અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ"

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI) હેઠળ સંવેદનશીલ CCTV ફૂટેજ મેળવવા અંગે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય

​🏷️ યોગ્ય શીર્ષક: RTI હેઠળ સરકારી/સંવેદનશીલ કાર્યાલયોના CCTV ફૂટેજ મેળવવા માટે કાનૂની મર્યાદાઓ અને પ્રક્રિયા

​🔖 સબ ટાઈટલ: યોગ્ય ફોરમમાં ફરિયાદ વિના સીધા RTI થી CCTV ફૂટેજ માંગી શકાતા નથી - ધારા 8(1)(g) હેઠળ અપવાદ

​📋 કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું:

આ અરજી માહિતી અધિકાર કાયદા, 2005 હેઠળ રાજ્ય માહિતી આયોગના હુકમને પડકારવા અને સંવેદનશીલ સરકારી જગ્યાના CCTV ફૂટેજ સીધા અરજદારને આપવા તથા માહિતી ન આપનાર અધિકારી પર દંડ કરવા અંગેની રિટ પીટીશન છે.

​🏛️ કોર્ટનું નામ: હાઇકોર્ટ ઓફ જ્યુડિકેટર એટ અલ્હાબાદ (લખનૌ બેંચ) (High Court of Judicature at Allahabad, Lucknow)

​🔢 હુકમ નંબર / કેસ નંબર: WRITC No. 7418 of 2026 (2026:AHC-LKO:61770-DB)

​📅 તારીખ: 02 સપ્ટેમ્બર, 2026

​📜 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:

અરજદાર શોભિત કશ્યપે રાજ્ય માહિતી આયોગ (Lucknow) ના તારીખ 14-05-2026 ના આદેશ વિરુદ્ધ રિટ પિટિશન દાખલ કરી હતી. અરજદારે RTI અરજી (તારીખ 20-03-2025) દ્વારા માહિતી માંગેલી, જે ન મળતા તેમણે CCTV ફૂટેજ પૂરા પાડવા, જવાબદાર અધિકારી સામે રૂ. 25,000 નો દંડ કરવા અને માનસિક ત્રાસ બદલ વળતર અપાવવા માંગ કરી હતી.

​⚔️ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ:

રાજ્ય માહિતી આયોગ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે CCTV ફૂટેજમાં સંવેદનશીલ માહિતી હોય છે, જે RTI કાયદાની કલમ 8(1)(g) હેઠળ અપવાદ તરીકે સુરક્ષિત છે. આથી આ ફૂટેજ સીધા અરજદારને આપી શકાય નહીં, પરંતુ જો કોર્ટ અથવા ટ્રિબ્યુનલ/કમિશન આદેશ કરે તો તેમને રજૂ કરી શકાય. બીજી તરફ, અરજદારે સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાનો સંદર્ભ આપી CCTV ફૂટેજ મેળવવા અને સાચવવા પોતાનો અધિકાર હોવાની રજૂઆત કરી હતી.

​🏛️ ઐતિહાસિક ચુકાદો (સંદર્ભિત):

અરજદાર દ્વારા સર્વોચ્ચ અદાલતના "પરમવીર સિંહ સૈની વિ. બલજીત સિંહ અને અન્ય (2021) 1 SCC 184" કેસનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદામાં સુપ્રિમ કોર્ટે માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘન વખતે CCTV ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવા અને કોર્ટ/કમિશન દ્વારા તેને મંગાવવાના અધિકારો સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

​💡 ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર:

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે સુરક્ષા અને સંવેદનશીલતા ધરાવતા સ્થળોના CCTV ફૂટેજ કોઈ પણ નાગરિક સીધા RTI હેઠળ મેળવી શકતો નથી. તેનાથી સરકારી સંસ્થાઓની સુરક્ષા અને વ્યક્તિગત ગોપનીયતા જળવાઈ રહે છે, પરંતુ જો યોગ્ય સત્તામંડળ/કોર્ટ સમક્ષ ફરિયાદ થાય તો તે તપાસ માટે ફૂટેજ મંગાવી કે સુરક્ષિત રખાવી શકે છે.

​⚖️ ચુકાદાનો નિર્ણય:

હાઇકોર્ટે અરજદારની પિટિશનનો નિકાલ કરતા ઠેરવ્યું કે અરજદારે હજુ સુધી કોઈ યોગ્ય કોર્ટ કે ફોરમમાં વિધિવત ફરિયાદ નોંધાવી નથી. આથી સીધા RTI હેઠળ CCTV ફૂટેજ મેળવી શકાય નહીં. જો અરજદાર યોગ્ય કોર્ટ/ફોરમ સમક્ષ ફરિયાદ દાખલ કરશે, તો તે કોર્ટ ફૂટેજ સાચવવાનો અને તપાસવાનો આદેશ આપી શકશે.

​⚖️ કાનૂની મુદ્દાઓ:

1. ​શું RTI એક્ટ, 2005 ની કલમ 8(1)(g) હેઠળ સંવેદનશીલ CCTV ફૂટેજ આપવાની મુક્તિ મળે છે?

1. ​શું યોગ્ય અદાલત/ફોરમ સમક્ષ ફરિયાદ કર્યા વિના સીધા વ્યક્તિગત રીતે CCTV ફૂટેજ મેળવવાનો અધિકાર છે?

​🔍 મહત્વના અવલોકનો:

• ​કોર્ટ કે કમિશનને જ CCTV ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવા કે મંગાવવાની સત્તા છે.

• ​યોગ્ય જગ્યાએ ફરિયાદ કર્યા વગર સામાન્ય RTI હેઠળ સીધા સંવેદનશીલ CCTV ફૂટેજ આપવાથી કલમ 8(1)(g) હેઠળ સુરક્ષા જોખમાઈ શકે છે.

​🏛️ અંતિમ ચુકાદો:

કોર્ટે આદેશ કર્યો કે અરજદારને સીધા ફૂટેજ આપી શકાય નહીં. જો અરજદાર યોગ્ય ફોરમ/કોર્ટમાં ફરિયાદ નોંધાવશે, તો તે ફોરમ તપાસ હેતુ માટે CCTV ફૂટેજ સાચવવાનો તથા મંગાવવાનો આદેશ કરી શકશે. આ નિર્દેશ સાથે રિટ પિટિશનનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો.

​📑 મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો સમજાવો:

​🔸 પ્રારંભિક અને અરજીની વિગતો:

અરજદાર શોભિત કશ્યપે રાજ્ય માહિતી આયોગના તારીખ 14-05-2026 ના આદેશને પડકારતી પિટિશન દાખલ કરી હતી. અરજીમાં તેમણે RTI હેઠળ માંગેલી સંપૂર્ણ માહિતી મેળવવા, માહિતી ન આપનાર જાહેર માહિતી અધિકારી પર RTI એક્ટની કલમ 20(1) અને 20(2) મુજબ મહત્તમ રૂ. 25,000 નો દંડ ફટકારવા તથા માનસિક હેરાનગતિ બદલ કલમ 19(8)(B) હેઠળ વળતર આપવા માંગ કરી હતી.

​🔹 પ્રતિવાદી (રાજ્ય આયોગ) ની રજૂઆત:

રાજ્ય માહિતી આયોગ તરફથી એડવોકેટે રજૂઆત કરી હતી કે માંગવામાં આવેલા CCTV ફૂટેજ સંવેદનશીલ માહિતી ધરાવે છે. RTI કાયદા, 2005 ની કલમ 8(1)(g) અનુસાર આવી માહિતી જાહેર કરવાથી મુક્તિ મળેલી છે. આ ફૂટેજ જો કોર્ટ કે કમિશન દ્વારા નિર્દેશ આપવામાં આવે તો તેમને સોંપી શકાય, પરંતુ સીધા અરજદારને આપી શકાય નહીં.

​🔸 અરજદારની દલીલ અને સુપ્રિમ કોર્ટનો સંદર્ભ:

અરજદારે પોતાની દલીલના સમર્થનમાં સુપ્રિમ કોર્ટના 'પરમવીર સિંહ સૈની વિ. બલજીત સિંહ' ના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘન કે કસ્ટોડિયલ હિંસા કિસ્સામાં યોગ્ય કમિશન કે કોર્ટ CCTV ફૂટેજ મંગાવીને સાચવી શકે છે અને તપાસ એજન્સીઓને પૂરા પાડી શકે છે.

​🔹 અદાલતનું તારણ અને આદેશ:

અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે સુપ્રિમ કોર્ટે આપેલા સિદ્ધાંતોનું વિશ્લેષણ કરીને નોંધ્યું કે કોર્ટ/કમિશનને ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવાનો આદેશ કરવાની સત્તા છે. પરંતુ આ કેસમાં અરજદારે હજુ સુધી કોઈ પણ અદાલત કે સક્ષમ ફોરમ સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવી જ નથી અને માત્ર સીધા ફૂટેજ માગ્યા છે. આથી કલમ 8(1)(g) ની જોગવાઈ ધ્યાને લેતા સીધા ફૂટેજ ન આપી શકાય. જો અરજદાર ભવિષ્યમાં સક્ષમ કોર્ટમાં ફરિયાદ કરશે, તો તે અદાલત સત્યતા ચકાસવા ફૂટેજ મંગાવવાનો આદેશ આપી શકશે.

​📝 દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર:

1. ​સાર પેરેગ્રાફ ૧: અરજદારે RTI હેઠળ માહિતી ન મળતા આયોગના આદેશ વિરુદ્ધ દંડ અને વળતરની માગણી કરતી પિટિશન કરી.

1. ​સાર પેરેગ્રાફ ૨: સંવેદનશીલ CCTV ફૂટેજ કલમ 8(1)(g) હેઠળ રક્ષિત હોવાથી સીધા અરજદારને આપી શકાય નહીં તેવી આયોગની સ્પષ્ટતા.

1. ​સાર પેરેગ્રાફ ૩: માનવ અધિકાર ભંગ કિસ્સામાં કોર્ટ દ્વારા CCTV ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવાના અધિકાર અંગે અરજદારે સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાનો આધાર લીધો.

1. ​સાર પેરેગ્રાફ ૪: હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે યોગ્ય જગ્યાએ ફરિયાદ કર્યા વગર સીધા CCTV ફૂટેજ મેળવી શકાતા નથી, પરંતુ યોગ્ય ફરિયાદ બાદ કોર્ટ તે મંગાવી શકે છે.

​📖 એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી:

આ કેસમાં અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કાનૂની વલણ અપનાવ્યું છે કે RTI અધિનિયમ, 2005 ની કલમ 8(1)(g) મુજબ સંવેદનશીલ સ્થળોના CCTV ફૂટેજ સીધા કોઈ સામાન્ય નાગરિકને પૂરા પાડી શકાય નહીં. જો અરજદારને કોઈ અન્યાય કે માનવ અધિકાર હનન થયું હોય, તો તેમણે પ્રથમ યોગ્ય અદાલત અથવા ફોરમ સમક્ષ વિધિવત ફરિયાદ કરવી પડે છે; ત્યારબાદ જ તે અદાલત કેસની સત્યતા તપાસવા માટે CCTV ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવાનો કે રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.