ખેતી વિષયક જમીન માટે પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ (Standard Area) ૧૦ ગુંઠા (એટલે કે ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

ગુજરાતમાં ખેતીની જમીન માટે "પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ" (Standard Area) ના નવા નિયમો અને સરકારી જાહેરનામું

ગુજરાત ટુકડા વિભાજન અટકાવ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, ૧૯૪૭ હેઠળ નવીનતમ સુધારણા અંગે જાહેરનામું

સબ ટાઇટલ (Subtitle)

જમીનના ટુકડા (Fragmentation) અટકાવવા માટે તમામ પ્રકારની ખેતીની જમીનનું પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ "૧૦ ગુંઠા" (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) નક્કી કરવાનો સરકારનો નિર્ણય

 કેસ/દસ્તાવેજનું સંક્ષિપ્ત મથાડું (Brief Heading)

વિભાગ: મહેસૂલ વિભાગ (Revenue Department), ગુજરાત સરકાર

વિષય: ખેતીની જમીનના ટુકડા રોકવા અંગે Standard Area ની પુનઃ વ્યાખ્યા

સ્થળ: સચિવાલય, ગાંધીનગર

 કોર્ટ/મહેસૂલી પ્રાધિકરણનું નામ (Authority Name)

મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર (Revenue Department, Government of Gujarat)

(નોંધ: આ હુકમ કોર્ટનો નથી, પરંતુ કાયદા હેઠળ રાજ્ય સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા જારી કરાયેલ છે)

 હુકમ / નોટિફિકેશન નંબર (Notification Number)

No. GHM/2026/149/RD/PRM/e-file/15/2026/2978/J

(Extra No. 231, Vol. LXVII, Part IV-B)

તારીખ (Date)

જાહેરનામાની તારીખ: ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ (૧૨th August, 2026 / શ્રાવણ ૨૧, ૧૯૪૮)

પ્રકાશન તારીખ: ૧૮ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬

 કેસ/જાહેરનામાની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

ગુજરાત રાજ્યમાં ખેતીની જમીનના અતિશય નાના ટુકડાઓ (Fragmentation) થવાને કારણે ખેતી બિન-આર્થિક અને મુશ્કેલ બની જતી હોય છે. નાના ટુકડા રોકવા માટે ૧૯૪૭નો "ગુજરાત જમીન ટુકડા અટકાવ અને એકત્રીકરણ કાયદો" (Gujarat Prevention of Fragmentation and Consolidation of Holdings Act, 1947) અમલમાં છે. સરકાર સમયાંતરે જમીનના લઘુત્તમ સ્વીકાર્ય માપ (Standard Area) માં સુધારા-વધારા કરે છે.

પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ (History & Background of Provision)

અગાઉ વિવિધ વિસ્તારો અથવા જમીનના વિવિધ વર્ગો (જેમ કે પીયત જમીન, બિન-પીયત જમીન) મુજબ પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળના અલગ-અલગ ધોરણો અમલમાં હતા અથવા અગાઉના જાહેરનામા અસ્તિત્વમાં હતા. આ અગાઉના જાહેરનામાઓને કારણે જમીનની વેચાણ, વહેંચણી કે ટુકડા થવા અંગે મહેસૂલી વિવાદો અને મૂંઝવણો ઊભી થતી હતી. તેથી, અગાઉના તમામ જાહેરનામા રદ કરીને આ નવું સુસ્પષ્ટ જાહેરનામું બહાર પાડવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી.

 ઐતિહાસિક ચુકાદો / સરકારી આદેશ (Historic Decision)

રાજ્યપાલે આ નોટિફિકેશન દ્વારા આદેશ કર્યો છે કે:

"અગાઉના તમામ જાહેરનામાઓનું સ્થાન લઈને (Supersession), ગુજરાતમાં તમામ પ્રકારની ખેતીની જમીન (All classes of agricultural land) માટે 'પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ' (Standard Area) ૧૦ ગુંઠા એટલે કે ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર નક્કી કરવામાં આવે છે."

આ નિર્ણયનું મહત્વ અને અસર (Importance & Impact)

૧. નાના ટુકડા થવા પર રોક: ખેતીની જમીનમાં ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) થી નાના ટુકડા કરવા કાયદાકીય રીતે અમાન્ય/ગેરકાયદેસર બનશે.

૨. જમીન નોંધણીમાં સરળતા: જમીનની ખરીદ-વેચાણ, વારસાઈ વહેંચણી અને ટુકડા માપણી કરતી વખતે સરકારી દફતરે અને નોંધણી ઓફિસમાં સરળતા રહેશે.

૩. એકરૂપતા (Uniformity): રાજ્યભરમાં તમામ પ્રકારની ખેતીની જમીન માટે એક જ સમાન લઘુત્તમ ક્ષેત્રફળનું ધોરણ અમલી બનશે.

૧૨. નિર્ણય/આદેશની સત્તાવાર સહી (Authority Signoff)

રાજ્યપાલશ્રીના આદેશથી: ચિરાગ પટેલ (Chirag Patel), ઉપ સચિવ, ગુજરાત સરકાર (Under Secretary to Government).

પ્રિન્ટિંગ સત્તા: સરકારી મધ્યસ્થ પ્રેસ, ગાંધીનગર.

જે તે કોર્ટ/મહેસૂલ ભવન અંગેનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ (Photograph/ Authority Context)

આ નોટિફિકેશન ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ, સચિવાલય, ગાંધીનગર દ્વારા જારી કરવામાં આવ્યું છે, જેના પર ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક (અશોક સ્તંભ) અને ગુજરાત સરકારનું અધિકૃત ગેઝેટ સીલ ઉપલબ્ધ છે.

 કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Points)

૧. સત્તાનો ઉપયોગ: આ હુકમ ગુજરાત Prevention of Fragmentation and Consolidation of Holdings Act, 1947 ના સેક્શન ૫ ના સબ-સેક્શન (૪) હેઠળ આપેલી સત્તાનો ઉપયોગ કરીને કરાયો છે.

૨. અગાઉના આદેશોનું રદ્દીકરણ (Supersession): આ કાયદા હેઠળ અગાઉ બહાર પાડવામાં આવેલા તમામ જાહેરનામાઓને આ નવા હુકમથી રદ/અતિશયિત કરવામાં આવ્યા છે.

૩. વ્યાખ્યા: ૧૦ ગુંઠા = ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર.

મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

કાયદા હેઠળ ખેતીની જમીન ઉત્પાદક રહે તે માટે લઘુત્તમ ક્ષેત્રફળ જાળવવું જરૂરી છે.

"તમામ વર્ગની ખેતીની જમીન" (All classes of agricultural land) માટે એક જ ધોરણ લાગુ પાડીને કાયદાકીય જટિલતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરાયો છે.

અંતિમ ચુકાદો / આદેશ (Final Order)

હવેથી ગુજરાત રાજ્યમાં ખેતીની જમીન માટે ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) ને જ "Standard Area" તરીકે માન્ય ગણવામાં આવશે. આનાથી નાની જમીનના સ્વતંત્ર ટુકડાનું વેચાણ કે હસ્તાંતરણ ટુકડા કાયદા હેઠળ નિયંત્રિત/પ્રતિબંધિત રહેશે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર (Paragraph-wise Detailed Explanation & Summary)

પેરેગ્રાફ ૧ (જાહેરનામાની વિગતો અને સત્તા):

વિગત: મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ગાંધીનગરથી ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. આ જાહેરનામું ગુજરાત ટુકડા વિભાજન અટકાવ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, ૧૯૪૭ની કલમ ૫(૪) હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કરીને બહાર પડાયું છે.

👉 ટૂંકમાં સાર: સરકાર કાયદાકીય સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ખેતીની જમીનના લઘુત્તમ માપણી અંગે નવો નિયમ લાગુ કરી રહી છે.

પેરેગ્રાફ ૨ (અગાઉના નિયમોનો અંત અને નવું ધોરણ):

વિગત: આ જાહેરનામા દ્વારા આ વિષય સંબંધિત અગાઉ જારી કરાયેલા તમામ જાહેરનામા રદ કરવામાં આવે છે. નવી જોગવાઈ મુજબ રાજ્યની તમામ પ્રકારની ખેતીની જમીન માટે "Standard Area" (પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ) ૧૦ ગુંઠા (જે ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર થાય છે) નક્કી કરવામાં આવે છે.

👉 ટૂંકમાં સાર: અગાઉના તમામ જૂના નિયમો રદ કરી ખેતીની જમીનનું ન્યૂનતમ માન્ય ક્ષેત્રફળ ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચો.મી.) સાર્વત્રિક રીતે નક્કી કરાયું.

પેરેગ્રાફ ૩ (અમલીકરણ અને પ્રમાણીકરણ):

વિગત: આ આદેશ ગુજરાતના રાજ્યપાલશ્રીના નામે ઉપ સચિવ ચિરાગ પટેલ દ્વારા જારી કરાયો છે અને સરકારી પ્રેસ, ગાંધીનગર દ્વારા અધિકૃત રીતે પ્રકાસિત કરી ડિજિટલી સાઇન કરવામાં આવ્યો છે.

👉 ટૂંકમાં સાર: આ હુકમ રાજ્યપાલશ્રીની મંજૂરીથી સત્તાવાર રીતે સમગ્ર રાજ્યમાં અમલી બન્યો છે.

એક પેરેગ્રાફમાં એકંદર સમજૂતી (Overall Summary in One Paragraph)

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ૧૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના રોજ જારી કરાયેલ અધિકૃત ગેઝેટ નોટિફિકેશન (No. GHM/2026/149/RD/PRM/e-file/15/2026/2978/J) અનુસાર, 'ગુજરાત જમીન ટુકડા અટકાવ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, ૧૯૪૭' ની કલમ ૫(૪) હેઠળ અગાઉના તમામ જાહેરનામાઓ રદ કરીને, રાજ્યમાં તમામ પ્રકારની ખેતીની જમીન માટે 'પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ' (Standard Area) ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. આ આદેશનો મુખ્ય હેતુ ખેતીની જમીનના અતિશય નાના ટુકડાઓ થતા અટકાવવાનો અને જમીન મહેસૂલ વ્યવસ્થામાં એકરૂપતા અને પારદર્શકતા લાવવાનો છે.

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ખેતીની જમીનમાં જમીનધારણોનું અનિયંત્રિત વિભાજન અટકાવવાના હેતુથી એક મહત્વપૂર્ણ નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. નવા જાહેર કરાયેલા આદેશ મુજબ, રાજ્યમાં તમામ વર્ગની ખેતી વિષયક જમીન માટે પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ (Standard Area) ૧૦ ગુંઠા (એટલે કે ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

મુખ્ય વિગતો:

 * કાયદાકીય જોગવાઈ: આ નિર્ણય 'ગુજરાત જમીન પચાવી પાડવા પર પ્રતિબંધ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, ૧૯૪૭' ની કલમ ૫ ની ઉપ-કલમ (૪) હેઠળ મળેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને લેવામાં આવ્યો છે.

 * નિયમમાં ફેરફાર: મહેસૂલ વિભાગના આ નોટિફિકેશનથી જમીનના ટુકડા અટકાવવા માટે અગાઉ બહાર પાડવામાં આવેલા તમામ નોટિફિકેશનો અને આદેશોને રદ (supersede) કરવામાં આવ્યા છે.

 * સીધી અસર: હવેથી ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) કે તેથી ઓછી જમીન ધરાવતો ભાગ ટુકડા ધારા હેઠળ ગણાશે, જેથી જમીનની ખરીદ-વેચાણ કે વિભાજનની પ્રક્રિયા વખતે આ મર્યાદા ધ્યાને લેવાની રહેશે.

(આ નોટિફિકેશન ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ ગુજરાત સરકારના અસાધારણ રાજપત્ર (Gazette) માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે.)

 જમીનધારણોનું અનિયંત્રિત વિભાજન અટકાવવાના હેતુથી એક મહત્વપૂર્ણ નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. નવા જાહેર કરાયેલા આદેશ મુજબ, રાજ્યમાં તમામ વર્ગની ખેતી વિષયક જમીન માટે પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ (Standard Area) ૧૦ ગુંઠા (એટલે કે ૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

મુખ્ય વિગતો:

 * કાયદાકીય જોગવાઈ: આ નિર્ણય 'ગુજરાત જમીન પચાવી પાડવા પર પ્રતિબંધ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, ૧૯૪૭' ની કલમ ૫ ની ઉપ-કલમ (૪) હેઠળ મળેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને લેવામાં આવ્યો છે.

 * નિયમમાં ફેરફાર: મહેસૂલ વિભાગના આ નોટિફિકેશનથી જમીનના ટુકડા અટકાવવા માટે અગાઉ બહાર પાડવામાં આવેલા તમામ નોટિફિકેશનો અને આદેશોને રદ (supersede) કરવામાં આવ્યા છે.

 * સીધી અસર: હવેથી ૧૦ ગુંઠા (૧૦૧૨ ચોરસ મીટર) કે તેથી ઓછી જમીન ધરાવતો ભાગ ટુકડા ધારા હેઠળ ગણાશે, જેથી જમીનની ખરીદ-વેચાણ કે વિભાજનની પ્રક્રિયા વખતે આ મર્યાદા ધ્યાને લેવાની રહેશે.

(આ નોટિફિકેશન ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ ગુજરાત સરકારના અસાધારણ રાજપત્ર (Gazette) માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે.)