કલમ ૭૪(૧) હેઠળ ૧૨૦ દિવસ પછી કોઈ જ સંજોગોમાં અપીલ દાખલ થઈ શકે નહીં અને કલમ ૫ (લિમિટેશન એક્ટ) નો લાભ મળે નહીં.

જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩ હેઠળ અપીલ દાખલ કરવાની સમયમર્યાદા અંગેનો ચુકાદો

​⚖️ યોગ્ય શીર્ષક આપો

રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડ વિરુદ્ધ મેસર્સ હરિયાલી રૂરલ વેન્ચર્સ લિમિટેડ અને અન્ય

​📜 એક સબ ટાઈટલ આપો

કલમ ૭૪ હેઠળ સમયમર્યાદા (Limitation Period) ની કડક જોગવાઈઓ અને અપીલની જાળવણી અંગે સર્વોચ્ચ અદાલતનો ઐતિહાસિક નિર્ણય

​🏛️ કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

અપીલની સમયમર્યાદા (૧૨૦ દિવસ) પૂર્ણ થયા પછી લિમિટેશન એક્ટની કલમ ૫ હેઠળ વિલંબ માફ કરી શકાય નહીં તે અંગેનો સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો.

​🏛️ કોર્ટનું નામ

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India).

​📄 હુકમ નંબર

સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (સિવિલ) નં. ૩૫૧૪૧/૨૦૨૬.

​📅 તારીખ.૧૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬.

​🏙️ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના ૬ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના આદેશને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પડકાર્યો હતો. હાઈકોર્ટે ભારતના બંધારણની કલમ ૨૨૭ હેઠળ રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડ અને અન્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી ફગાવી દીધી હતી.

​🕰️ કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

આ વિવાદ જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન ઓથોરિટી (LARRA), જયપુરના ૨૬ મે, ૨૦૨૫ અને ૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના આદેશોથી શરૂ થયો હતો, જેમાં વળતર અધિનિયમ ૨૦૧૩ ની કલમ ૬૪ હેઠળ પ્રતિવાદીની તરફેણમાં નિર્ણય આપવામાં આવ્યો હતો. હાઈકોર્ટે અરજદારની રીટ પિટિશન એ આધારે ફગાવી હતી કે ૨૦૧૩ ના કાયદાની કલમ ૭૪(૧) હેઠળ અપીલ કરવાની જોગવાઈ પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે. વળી, હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે જો આ રીટ અરજીને અપીલ તરીકે પણ ગણવામાં આવે, તો પણ ૬૦ દિવસની મૂળ મર્યાદા અને ૬૦ દિવસની વધારાની છૂટછાટ પૂરી થઈ ગઈ હોવાથી સમયમર્યાદાના કાયદા (Limitation) હેઠળ તે માન્ય ગણી શકાય નહીં.

​📚 ઐતિહાસિક ચુકાદો

અરજદારના વકીલે સર્વોચ્ચ અદાલતના એક અગાઉના ચુકાદા 'ડેપ્યુટી કમિશનર વિ. એસ.વી. ગ્લોબલ મિલ લિમિટેડ' નો હવાલો આપ્યો હતો, જેમાં એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે ૬૦ દિવસની સમયમર્યાદા ફરજિયાત નથી અને લિમિટેશન એક્ટની જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરીને વિલંબ માફ થઈ શકે છે. જોકે, વર્તમાન બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે એસ.વી. ગ્લોબલનો ચુકાદો 'હુકમદેવ નારાયણ યાદવ' ના મોટા બેન્ચના ચુકાદાથી વિપરીત છે અને તેમાં કાયદાનું સાચું અર્થઘટન થયેલું નથી.

​🚀 ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો જમીન સંપાદનના કેસો માટે સીમાચિહ્નરૂપ છે કારણ કે તે સ્પષ્ટ કરે છે કે કલમ ૭૪ હેઠળ અપીલ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા ૧૨૦ દિવસ (૬૦+૬૦) છે. આ સમય પસાર થયા પછી કોર્ટ દ્વારા એક દિવસનો પણ વિલંબ માફ થઈ શકશે નહીં, જે સરકારી સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ બંનેને સમાન રીતે લાગુ પડે છે.

​✅ ચુકાદાનો નિર્ણય

સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવ્યો છે અને રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડની અપીલ (SLP) ફગાવી દીધી છે.

​⚖️ કાનૂની મુદ્દાઓ

મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે શું જમીન સંપાદન અધિનિયમ ૨૦૧૩ ની કલમ ૭૪(૧) ની જોગવાઈઓમાં લિમિટેશન એક્ટ, ૧૯૬૩ ની કલમ ૫ (વિલંબ માફી) નો લાભ મળી શકે? કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ ૭૪ એ એક વિશેષ જોગવાઈ છે જેમાં ૧૨૦ દિવસની મહત્તમ મર્યાદા સ્પષ્ટ હોવાથી લિમિટેશન એક્ટની જોગવાઈઓ ત્યાં લાગુ પડતી નથી.

​📌 મહત્વના અવલોકનો

અદાલતે નોંધ્યું કે આર્બિટ્રેશન એક્ટ, ફેમા (FEMA), કંપની એક્ટ અને IBC જેવા કાયદાઓમાં પણ સમયમર્યાદાની આવી જ કડક જોગવાઈઓ છે. જો કલમ ૭૪ માં લિમિટેશન એક્ટની કલમ ૫ લાગુ કરવામાં આવે, તો ધારાસભા દ્વારા નક્કી કરાયેલી ૧૨૦ દિવસની મર્યાદાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. અદાલત બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને પણ આ કડક કાનૂની સમયમર્યાદાનો ભંગ કરીને વિલંબ માફ કરી શકે નહીં.

​🛑 અંતિમ ચુકાદો

રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડ અપીલ માટેનો કાયદાકીય વિકલ્પ નિર્ધારિત સમયમાં લેવામાં નિષ્ફળ ગયું હોવાથી, તેમની સ્પેશિયલ લીવ પિટિશનને બરતરફ (Dismiss) કરવામાં આવી છે.

​🔹 મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો સમજાવો

• ​પેરેગ્રાફ ૧-૪ (પૃષ્ઠભૂમિ અને હાઈકોર્ટનો આદેશ): રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડે LARRA ના નિર્ણય સામે હાઈકોર્ટમાં રીટ પિટિશન કરી હતી. પરંતુ કલમ ૭૪ મુજબ અપીલ કરવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી હાઈકોર્ટે તે રદ કરી. અરજદારે 'એસ.વી. ગ્લોબલ મિલ લિમિટેડ' ના ચુકાદાનો આધાર લીધો કે વિલંબ માફ થઈ શકે છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૫-૧૧ (લિમિટેશન એક્ટ અને અન્ય કાયદાઓ સાથે સરખામણી): કોર્ટે વિશ્લેષણ કર્યું કે જ્યારે કાયદામાં "તેના પછી નહીં" (but not thereafter) જેવો ચોક્કસ સમય આપ્યો હોય, ત્યારે તેને કડક રીતે પાળવો પડે. આર્બિટ્રેશન અને IBC કાયદાઓની જેમ અહીં પણ સમયમર્યાદા (૧૨૦ દિવસ) પછી કોર્ટને વિલંબ માફ કરવાની કોઈ સત્તા નથી.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૨-૧૭ (કાયદાકીય અર્થઘટન): કોર્ટે 'હુકમદેવ નારાયણ યાદવ' ના ત્રણ જજોના ચુકાદાનો સંદર્ભ આપ્યો. જેમાં ઠરાવાયું હતું કે જ્યારે કોઈ વિશેષ કાયદો (Special Law) તેની પોતાની સમયમર્યાદા ધરાવતો હોય, ત્યારે સામાન્ય લિમિટેશન એક્ટની કલમ ૪ થી ૨૪ આપોઆપ બાકાત થઈ જાય છે.

• ​પેરેગ્રાફ ૧૮-૨૬ (નિષ્કર્ષ અને હુકમ): સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના કાયદા (૧૮૯૪) અને વર્તમાન કાયદા (૨૦૧૩) ની સરખામણી કરીને સ્પષ્ટ કર્યું કે ૧૨૦ દિવસની મર્યાદા સંપૂર્ણપણે કઠોર અને અપરિવર્તનશીલ છે. આથી, એસ.વી. ગ્લોબલ મિલના ચુકાદાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાની જરૂર નથી અને હાઉસિંગ બોર્ડની અરજી રદબાતલ કરવામાં આવે છે.

​📝 દરેક પેરેગ્રાફ આધારે ટૂંકમાં સાર આપો

• ​શરૂઆતનો સાર: અપીલ માટેની સમયમર્યાદા વીતી ગયા બાદ રીટ અરજીનો વિકલ્પ યોગ્ય નથી.

• ​કાયદાકીય સાર: કલમ ૭૪(૧) હેઠળ ૧૨૦ દિવસ પછી કોઈ જ સંજોગોમાં અપીલ દાખલ થઈ શકે નહીં અને કલમ ૫ (લિમિટેશન એક્ટ) નો લાભ મળે નહીં.

• ​અગાઉના ચુકાદાનો સાર: 'એસ.વી. ગ્લોબલ મિલ' નો ચુકાદો ખોટો હતો કારણ કે તે મોટી બેન્ચના ચુકાદા ('હુકમદેવ નારાયણ યાદવ') ની વિરુદ્ધ હતો.

• ​અંતિમ સાર: સમયમર્યાદાનું પાલન ન થવાને કારણે સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટનો આદેશ કાયમ રાખ્યો અને અરજી કાઢી નાખી.

​💡 એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી આપો

આ ચુકાદો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩ ની કલમ ૭૪ હેઠળ અપીલ દાખલ કરવાની સમયમર્યાદા વિશેની કાયદાકીય સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે કાયદામાં દર્શાવેલી મૂળ ૬૦ દિવસની મર્યાદા અને વધુમાં વધુ ૬૦ દિવસની વધારાની છૂટછાટ (કુલ ૧૨૦ દિવસ) અત્યંત કડક અને અપરિવર્તનશીલ છે. આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા પછી કોઈપણ પક્ષકાર લિમિટેશન એક્ટ, ૧૯૬૩ ની કલમ ૫ નો સહારો લઈને વિલંબ માફી માંગી શકે નહીં. આ સિદ્ધાંતને આધારે, રાજસ્થાન હાઉસિંગ બોર્ડે સમયમર્યાદા વીતી ગયા બાદ હાઈકોર્ટમાં કરેલી રીટ અરજીને ખોટી ગણીને સુપ્રીમ કોર્ટે તેમની સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન ફગાવી દીધી છે.