"મેરેજ સર્ટિફિકેટના ભ્રમ પર હાઈકોર્ટની કડક લાલઆંખ: નોટરીઓ માટે લગ્ન દસ્તાવેજોના પ્રમાણીકરણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ"

નોટરી પબ્લિક દ્વારા મેરેજ/લગ્ન સંબંધિત દસ્તાવેજોના પ્રમાણીકરણ પર પ્રતિબંધ અને હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે લગ્નના દસ્તાવેજો નોટરી દ્વારા સર્ટિફાઈ કરવા પર કડક વલણ અપનાવી નોટરીની મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ કરી

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું

ઇન રે: સુઓ મોટો રિટ પિટિશન વિરુદ્ધ રાઘવેન્દ્ર સમાધિયા (નોટરી પબ્લિક, દતિયા)  

કોર્ટનું નામ: મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ, બેંચ ગ્વાલિયર  

હુકમ નંબર: ડબલ્યુ.પી. નં. 28645 ઓફ 2026 (W.P. No. 28645 of 2026)  

તારીખ: 12 ઓગસ્ટ 2026  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનો ઇતિહાસ

મૂળ કેસ એક હેબિયસ કાર્પસ (બંદીપ્રત્યક્ષીકરણ) રિટ પિટિશન (નં. 26269/2026) સાથે જોડાયેલો હતો, જેમાં આક્ષેપ કરાયો હતો કે અરજદારની પત્નીને ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવી છે. જ્યારે 13 જુલાઈ 2026ના રોજ પીડિતા (કોર્પસ) કોર્ટ સમક્ષ હાજર થઈ, ત્યારે તેણે જણાવ્યું કે તેઓ દતિયાની ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટમાં ગયા હતા, જ્યાં એક વકીલ/નોટરીએ કેટલાક કાગળો પર સહીઓ કરાવીને એવું ખોટું પ્રદર્શન કર્યું કે તેમના લગ્ન સંપન્ન થઈ ગયા છે. કેસ ડાયરીની ચકાસણી કરતાં તેમાં "विवाह वाद विवाह के पंजीयन बावत लिखतम" શીર્ષકવાળો એક નોટરાઇઝ્ડ દસ્તાવેજ મળી આવ્યો, જે નોટરી પબ્લિક શ્રી રાઘવેન્દ્ર સમાધિયા દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યો હતો.  

કોર્ટે ભારત સરકારના કાયદો અને ન્યાય મંત્રાલયના 10 ઓક્ટોબર 2024ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમ અને અગાઉના ચુકાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સ્પષ્ટ કર્યું કે નોટરી પાસે લગ્ન કે છૂટાછેડાના દસ્તાવેજો પ્રમાણિત કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી અને નોટરી લગ્ન અધિકારી તરીકે કામ કરી શકે નહીં. આ ગેરકાયદેસર કૃત્ય બદલ નોટરી વિરુદ્ધ સુઓ મોટો (suo motu) નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી.  

"મેરેજ સર્ટિફિકેટના નામે ચાલતી ગેરરીતિઓ પર હાઈકોર્ટની લાલઆંખ: નોટરી દ્વારા લગ્ન દસ્તાવેજોના પ્રમાણીકરણ પર કડક પ્રતિબંધ"

કાનૂની મુદ્દાઓ

શું નોટરી પબ્લિકને મેરેજ સર્ટિફિકેટ કે લગ્ન/છૂટાછેડા સંબંધિત દસ્તાવેજો નોટરાઇઝ્ડ કરવાનો કાનૂની અધિકાર છે?

શું નોટરી દ્વારા કોર્ટ મેરેજ થયાનો ભ્રમ ઊભો કરતા દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા કાયદેસર છે?  

નોટરી દ્વારા સત્તા બહારના કૃત્ય કરવા પર કયા પ્રકારની ન્યાયિક કાર્યવાહી અને દંડ થઈ શકે?

મહત્વના અવલોકનો

કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે ભૂલ કરવી એ પાપ નથી, પરંતુ તેને ફરીથી દોહરાવવી એ પાપ છે; પાપી પ્રત્યે નહીં પરંતુ પાપ પ્રત્યે ઘૃણા હોવી જોઈએ.

નોટરી શ્રી રાઘવેન્દ્ર સમાધિયાએ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી હતી અને બિનશરતી માફી માંગી હતી.

પોતાની સદ્ભાવના (bona fide) સાબિત કરવા માટે નોટરીએ વકીલોના કલ્યાણ માટે 2,00,000 રૂપિયાનું યોગદાન આપવાની અને તેમની ઓફિસની બહાર નોટરી દ્વારા લગ્નના દસ્તાવેજો પ્રમાણિત કરવા ગેરકાયદેસર છે તેવું દર્શાવતું ડિસ્પ્લે બોર્ડ લગાવવાની સ્વૈચ્છિક તૈયારી દર્શાવી હતી.

બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ શ્રી જીતેન્દ્ર શર્માએ ખાતરી આપી હતી કે ભારત સરકારના મેમોરેન્ડમ અંગે તમામ નોટરીઓને પરિપત્ર મોકલવામાં આવશે જેથી કાયદાની મર્યાદાઓથી બધા अवगत થઈ શકે.

ચુકાદાનો નિર્ણય

હાઈકોર્ટે નોટરીની માફી અને તેમની દ્વારા આપવામાં આવેલી ખાતરીને સ્વીકારતા તેમની સામેની કાર્યવાહી અંતમાં પડતી મૂકી હતી.

નોટરીએ કામ ફરી શરૂ કરતા પહેલા તેમની ઓફિસમાં લગ્ન સંબંધિત દસ્તાવેજોનું નોટરાઇઝેશન પ્રતિબંધિત છે તેવું બોર્ડ લગાવવાનું રહેશે.

સોમવાર (17 ઓગસ્ટ 2026) પહેલાં હાઈકોર્ટની રજિસ્ટ્રીમાં 2,00,000 રૂપિયા જમા કરાવવાના રહેશે, જેનો ઉપયોગ ગ્વાલિયર હાઈકોર્ટ બાર એસોસિએશનની સેવાઓના સુધારણા માટે કરવામાં આવશે.

જો આ રકમ જમા કરાવ્યા વગર અગાઉ નોટરીનું કામ શરૂ કરવામાં આવશે તો તેને હુકમની અવગણના ગણીને કાયમ માટે નોટરી તરીકેની ફરજ બજાવતા અટકાવવામાં આવશે.

ગુજરાતમાં ખેતીની જમીન માટે "પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ" (Standard Area) ના નવા નિયમો અને સરકારી જાહેરનામું

ચુકાદાનું મહત્વ અને અસર

આ ચુકાદો દેશભરના નોટરીઓ માટે એક સ્પષ્ટ સીમા રેખા દોરે છે કે તેઓ મેરેજ ઓફિસર તરીકે વર્તી શકે નહીં કે લગ્ન/છૂટાછેડાના દસ્તાવેજો પ્રમાણિત કરી શકે નહીં. અદાલતોમાં કોર્ટ મેરેજના નામે નિર્દોષ યુવક-યુવતીઓ સાથે થતી છેતરપિંડી અટકાવવા માટે આ ચુકાદો અત્યંત અસરકારક સાબિત થશે. બાર કાઉન્સિલ દ્વારા તમામ નોટરીઓને આ બાબતે જાગૃત કરવા માટે લેવાયેલું પગલું કાનૂની વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા લાવશે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે સુઓ મોટો કેસની સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે નોટરી પબ્લિકને લગ્ન અથવા છૂટાછેડાના દસ્તાવેજો પ્રમાણિત કરવાનો કે મેરેજ ઓફિસર તરીકે વર્તવાનો કોઈ કાનૂની અધિકાર નથી. દતિયાના એક નોટરી દ્વારા લગ્નનો દસ્તાવેજ ખોટી રીતે નોટરાઇઝ્ડ કરવાના મામલામાં, નોટરીએ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી બિનશરતી માફી માંગી હતી અને બારના કલ્યાણ માટે રૂ. 2,00,000 નું ફંડ આપવાની તેમજ પોતાની ઓફિસે લગ્ન દસ્તાવેજો પર પ્રતિબંધનું બોર્ડ લગાવવાની ખાતરી આપી હતી. કોર્ટે આ શરતોને આધીન નોટરી સામેની કાર્યવાહી બંધ કરી અને ભવિષ્યમાં આવા ગેરકાયદેસર દસ્તાવેજો બનાવતા અટકાવવા માટે કડક ચેતવણી આપી હતી.