ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના અનેક ચુકાદાઓ મુજબ મહેસૂલી અધિકારીઓ નોંધને ફેરફાર રજિસ્ટરમાં દાખલ કરવા માટે બંધાયેલા છે

ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના અનેક ચુકાદાઓ મુજબ મહેસૂલી અધિકારીઓ નોંધને ફેરફાર રજિસ્ટરમાં દાખલ કરવા માટે બંધાયેલા છે.

ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના અનેક ચુકાદાઓ મુજબ, જ્યારે કોઈ મિલકતનો રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ (Registered Sale Deed) થઈ જાય, ત્યારે મહેસૂલી અધિકારીઓ (મામલતદાર/તલાટી) તે નોંધને ફેરફાર રજિસ્ટરમાં દાખલ કરવા માટે બંધાયેલા છે.

મુખ્ય કાનૂની મુદ્દાઓ અને ચુકાદાઓ (2026 સુધીના અપડેટ્સ મુજબ):

રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજની સર્વોપરિતા: જો દસ્તાવેજ રજિસ્ટર્ડ હોય, તો મહેસૂલી સત્તાધિકારી તે નોંધને નકારી શકે નહીં.

અધિકારક્ષેત્રની મર્યાદા: મહેસૂલી અધિકારીઓ (RTS સત્તાધિકારીઓ) એ હક-પત્રમાં ફેરફાર (Mutation) કરવાનો છે, પરંતુ તેઓ સિવિલ કોર્ટની જેમ મિલકતના માલિકી હક્ક (Title) નક્કી કરી શકતા નથી.

સુપ્રીમ/હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ: ગુજરાત હાઈકોર્ટે તાજેતરના ચુકાદા (જેમ કે Chandubha Shivubha Mori vs State Of Gujarat - 24 Nov 2025) માં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજના આધારે નોંધણી કરવી એ ફરજિયાત છે. જો નોંધણી કરવામાં વિલંબ કે અસ્વીકાર થાય, તો તે કાયદાકીય રીતે ટકી શકે નહીં.

135-C મુજબ નોંધણી: ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 135-C હેઠળ, રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજની નોંધ (Entry) સુઓ-મોટુ (suo motu) કરવી જ પડે છે.

કર્મચારીઓની ફરજ (કલમ 135-C): મહેસૂલી સંહિતાની કલમ 135-C હેઠળ, જ્યારે કોઈ વ્યવહાર રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ દ્વારા થાય છે, ત્યારે મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓએ તે અંગે 'સુઓ મોટુ' (પોતાની મેળે) નોંધ લેવી જોઈએ.  

રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજની કાયદેસરતા

• જ્યાં સુધી સક્ષમ દીવાની અદાલત રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજને રદ ન કરે, ત્યાં સુધી મહેસૂલી અધિકારી તે દસ્તાવેજને ગેરકાયદેસર ગણીને તેની નોંધ પાડવાની ના પાડી શકે નહીં.  
• રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજના આધારે પાડવામાં આવેલી નોંધ માત્ર ત્યારે જ રદ થઈ શકે જો તે દસ્તાવેજ પોતે અદાલત દ્વારા રદ કરવામાં આવે.

વાંધાઓનું નિરાકરણ: જો કોઈ પક્ષકાર રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ સામે વાંધો ઉઠાવે, તો મામલતદારે તેને તકરારી કેસમાં લઈ, સિસ્ટમ મુજબ નોંધ કરવી જોઈએ, પરંતુ દસ્તાવેજને ગેરકાયદેસર ગણી નોંધ રદ કરી શકે નહીં.

નિષ્કર્ષ: રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ એ મિલકત ટ્રાન્સફરનો કાયદાકીય પુરાવો છે. મહેસૂલી રેકોર્ડ (7/12, 8-A, 6) માં તે દસ્તાવેજની નોંધણી કરાવવી એ ખરીદદારનો હક છે અને મહેસૂલી તંત્રની ફરજ છે, જે હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.

ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા અને હાઈકોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ (ખાસ કરીને ગાંડાભાઈ લોરીયા વિરુદ્ધ ગુજરાત રાજ્ય અને તમે જણાવ્યા મુજબ ચંદુભા શિવુભા મોરી વિરુદ્ધ ગુજરાત રાજ્ય) એ સ્પષ્ટ કરે છે કે મહેસૂલી અધિકારીઓની સત્તા મર્યાદિત છે.

​તમારા મુદ્દાઓના આધારે કેટલીક વ્યવહારુ સમજૂતી અહીં ઉમેરું છું:

​મહેસૂલી અધિકારીઓ માટેની માર્ગદર્શિકા

​માલિકી હક્ક નક્કી કરવાની સત્તા નથી: મામલતદાર કે કલેક્ટર એ નક્કી ન કરી શકે કે દસ્તાવેજ સાચો છે કે ખોટો. તે સત્તા માત્ર સિવિલ કોર્ટ પાસે છે. જો કોઈ વાંધો ઉઠાવે, તો પણ રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજની નોંધ તો કરવી જ પડે.

​હક-પત્રકનો હેતુ: ૭/૧૨ કે ૬ નંબરના ઉતારામાં નોંધ માત્ર "કર ઉઘરાવવાના હેતુ" (Fiscal Purpose) માટે છે. તે માલિકીનો અંતિમ પુરાવો નથી, પણ રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ એ માલિકીનો મજબૂત પુરાવો છે.

​કલમ 135-D ની પ્રક્રિયા: જ્યારે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ થાય ત્યારે સબ-રજિસ્ટ્રાર ઓફિસથી આપોઆપ જાણ (J-Form દ્વારા) મામલતદારને થાય છે. તે મુજબ કલમ 135-D હેઠળ નોટિસ કાઢીને નોંધ પ્રમાણિત કરવાની પ્રક્રિયા ફરજિયાત છે.

​જો અધિકારી નોંધ પાડવાની ના પાડે તો શું કરવું?

​જો ઉપર જણાવેલા ચુકાદાઓ હોવા છતાં કોઈ અધિકારી નોંધ ના મંજૂર કરે અથવા વિલંબ કરે, તો અરજદાર પાસે નીચે મુજબના રસ્તાઓ રહે છે:

આ કેસ (ચંદુભા શિવુભા મોરી વિરુદ્ધ ગુજરાત રાજ્ય) રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ અને મહેસૂલી નોંધો (RTS પ્રોસીડિંગ્સ) અંગેના અધિકારક્ષેત્ર પર આધારિત છે. તેની વિગતો નીચે મુજબ છે.

"રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ અને મહેસૂલી નોંધો પર દીવાની અદાલતના ચુકાદાની અસરો અંગે નામદાર ગુજરાત હાઈકોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય"

**મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી**

 **કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:** આ વિવાદ મોરબી જિલ્લાના વંકાડા ગામની સર્વે નંબર 158 વાળી જમીન બાબતે છે. આ જમીન મૂળ સવિતાબેન અને કાંતાબેન નામની બે બહેનોની માલિકીની હતી.

 **વેચાણ વ્યવહાર:** અરજદારોએ 11.06.2013 ના રોજ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા આ જમીન ખરીદી હતી. આ દસ્તાવેજના આધારે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નોંધ નંબર 1886 પાડવામાં આવી હતી.

 **વાંધા અને રદબાતલ:** સામાવાળા (નંબર 5 થી 7) એ આ નોંધ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. મામલતદારે સૌરાષ્ટ્ર બરખલી નાબૂદી અધિનિયમ અને વર્ષ 2010 ના સરકારી ઠરાવના ભંગ બદલ આ નોંધ રદ કરી હતી. ત્યારબાદ ડેપ્યુટી કલેક્ટર, કલેક્ટર અને SSRD એ પણ આ નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.

 * **દીવાની અદાલતનો ચુકાદો:** અગાઉ વર્ષ 2005 માં સામાવાળા દ્વારા કરવામાં આવેલ દીવાની દાવો (Civil Suit) વર્ષ 2007 માં રદ થયો હતો, જેમાં અદાલતે જમીન માલિકોના હક સ્પષ્ટ કર્યા હતા. આ હુકમને ક્યાંય પડકારવામાં આવ્યો ન હતો.

 * **હાઈકોર્ટનું અવલોકન:** અદાલતે નોંધ્યું કે જ્યારે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ હોય, ત્યારે મહેસૂલી અધિકારીઓએ તે મુજબ નોંધ કરવી પડે છે. માલિકી હક (Title) નક્કી કરવાની સત્તા દીવાની અદાલતની છે, મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓની નહીં.

**અદાલતનો આખરી નિર્ણય:** હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે મહેસૂલી અધિકારીઓએ પોતાના અધિકારક્ષેત્રની બહાર જઈને નોંધ રદ કરી છે. આથી, SSRD, કલેક્ટર અને મામલતદારના તમામ હુકમો રદ કરવામાં આવ્યા અને નોંધ નંબર 1886 ને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો.

 **એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી**

નામદાર ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ ચુકાદા દ્વારા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓ પાસે જમીનના માલિકી હક (Title) નક્કી કરવાની કે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજની કાયદેસરતા તપાસવાની સત્તા નથી. આ કેસમાં અરજદારોએ કાયદેસર રીતે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજથી જમીન ખરીદી હતી અને અગાઉ દીવાની અદાલતે પણ સામાવાળાનો દાવો ફગાવી દીધો હતો. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યવહાર રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ દ્વારા થયો હોય, ત્યારે મામલતદાર કે અન્ય મહેસૂલી અધિકારીઓ તેને રદ કરી શકતા નથી, સિવાય કે સક્ષમ દીવાની અદાલત તે દસ્તાવેજને રદ કરે. પરિણામે, મહેસૂલી અધિકારીઓના નોંધ રદ કરવાના હુકમોને હાઈકોર્ટે ગેરકાનૂની ગણીને રદ કર્યા છે.

નિષ્કર્ષ

નામદાર હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં થતી નોંધો માત્ર સરકારી વેરો ઉઘરાવવાના હેતુ માટે છે અને તે માલિકી હક નક્કી કરતી નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ હોય, તો તેની નોંધ પાડવી એ મહેસૂલી તંત્રની કાનૂની જવાબદારી છે.  

આ ચુકાદો રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ ધરાવતા ખરીદદારો માટે સુરક્ષા કવચ સમાન છે, જે મહેસૂલી અધિકારીઓની મનસ્વી સત્તાઓ પર લગામ લગાવે છે

તમારે આ કેસના સંદર્ભમાં કોઈ ચોક્કસ કાયદાકીય જોગવાઈ વિશે વધુ જાણવું છે? તો PDF જુઓ.

1.Chandubha Shivubha Mori vs State Of Gujarat on 24 November, 2025 https://share.google/pFHin13BQhBQ9gkas

2.https://www.livelaw.in/high-court/gujarat-high-court/gujarat-high-court-revenue-authorities-registered-sale-deed-525081