Friday, May 1, 2026

"સરકારી પડતર જમીન પરના દબાણને નિયમિત કરવા અને હક્ક સ્થાપિત કરવા અંગેના કાનૂની માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો"

કેસની ટૂંકી વિગત:

પાટણ જિલ્લાના સરસ્વતી તાલુકાના ભુતિયાવાસણા ગામની સીમમાં આવેલી સરકારી પડતર જમીન (બ્લોક નં. ૨૯૭) પરના દબાણને કાયમી ધોરણે સોંપવા માટે અરજદારે માંગણી કરી હતી. અગાઉ કલેક્ટર કચેરીએ આ માંગણી નકારી કાઢી હતી, જેની સામે અરજદારે મહેસૂલ વિભાગ (અમદાવાદ) માં અપીલ કરી હતી. મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે અરજદાર તે જમીન પર લાંબા સમયથી કબજો ધરાવે છે.

મહેસૂલ વિભાગના ઠરાવો અને એસ.એસ.આર.ડી. (SSRD) ના તારણો:

સરકારના વિવિધ ઠરાવો (૧૯૮૦ અને ૨૦૦૩) મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ ગરીબ હોય અને ખેતી માટે જમીન વિહોણી હોય, તો સરકાર આવી પડતર જમીન પરના દબાણને ચોક્કસ શરતો સાથે નિયમિત કરી શકે છે. SSRD એ નોંધ્યું કે જો અરજદારને જમીન પરથી હટાવવામાં આવે તો તેઓ આજીવિકા ગુમાવી શકે છે, તેથી માનવીય અભિગમ અપનાવી કલેક્ટરને આ બાબતે પુનઃ વિચારણા કરવા આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

બંધારણીય જોગવાઈઓ (Article 14, 21, 226):

દસ્તાવેજમાં ભારતનાં બંધારણનો હવાલો આપવામાં આવ્યો છે. કલમ ૨૧ (જીવવાનો અધિકાર) મુજબ, નીચલા આર્થિક સ્તરના લોકોને વૈકલ્પિક રહેઠાણ કે આજીવિકાની વ્યવસ્થા કર્યા વગર જમીન પરથી બેદખલ ન કરવા જોઈએ. સરકારનો અભિગમ 'રચનાત્મક' (Constructive) હોવો જોઈએ, માત્ર 'દંડનાત્મક' નહીં.

એડવર્સ પઝેશન (Adverse Possession - પ્રતિકૂળ કબજો):

લિમીટેશન એક્ટ, ૧૯૬૩ મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ સરકારી જમીન પર સતત ૩૦ વર્ષ સુધી કોઈ પણ અવરોધ વગર કબજો ધરાવતી હોય, તો તે 'એડવર્સ પઝેશન' હેઠળ તે જમીન પર પોતાનો હક્ક દાવો કરી શકે છે. હાઈકોર્ટના ચુકાદા મુજબ, આ ૩૦ વર્ષની ગણતરીમાં અરજદાર અને તેના પૂર્વજોનો સંયુક્ત સમયગાળો ગણવામાં આવે છે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી:

આ દસ્તાવેજ મુખ્યત્વે સરકારી પડતર જમીન પર લાંબા સમયથી કબજો ધરાવતા ગરીબ અને ભૂમિહીન અરજદારોના હિતોનું રક્ષણ કરે છે. તેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે માત્ર અતિક્રમણના આધારે કોઈને બેદખલ કરવાને બદલે, તેમના આજીવિકાના હક (બંધારણની કલમ ૨૧) અને લાંબા સમયના કબજા (૩૦ વર્ષનો નિયમ) ને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ. મહેસૂલ વિભાગ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના આદેશો મુજબ, સરકારે માનવીય અભિગમ દાખવીને પાત્રતા ધરાવતા વ્યક્તિઓના દબાણને નિયમિત કરવા અથવા તેમને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરી આપવા પર ભાર મૂક્યો છે, જેથી સામાજિક અને આર્થિક ન્યાય જળવાઈ રહે.