વાદગ્રસ્ત જમીન મૂળ આદિવાસી (બાઈ ભુરી ભાવસીંગ) ની માલિકીની હોવાથી તેના પર કલમ-૭૩એએ નું વૈધાનિક નિયંત્રણ લાગુ પડે છે, જેથી કલેકટરશ્રીની પૂર્વ પરવાનગી વિના થયેલ વેચાણ કાયદેસર ગણી શકાય નહીં.

 મહેસૂલ કાયદા હેઠળ જમીન ફેરફાર નોંધ વિવાદ

ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો હેઠળ રીવીઝન કેસનો ચુકાદો

આ કેસ મોજે પોપટપુરા (તા. ગોધરા) ની રેવન્યુ સર્વે નંબર ૬૦/૫૫ વાળી જમીનના રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ આધારિત ફેરફાર નોંધ નંબર ૪૫૫૧ મંજૂર કરવા બાબતનો છે. સક્ષમ અધિકારીની પૂર્વ પરવાનગી વિના આદિવાસી નિયંત્રણ હેઠળની (કલમ ૭૩-એએ) જમીનનું વેચાણ થયેલ હોવાથી, સર્કલ ઓફિસર અને નાયબ કલેક્ટરના નોંધ નામંજૂરીના નિર્ણયને કલેક્ટર કોર્ટે પણ યથાવત રાખ્યો છે. 

📋 કેસની પ્રાથમિક વિગતો (Case Matrix)

કોર્ટનું નામ: અજય દહિયા (આઈ.એ.એસ.) કલેક્ટર, પંચમહાલ ગોધરાની કોર્ટ  

હુકમ નંબર / કેસ નં: RTS/REV/CASE NO.80-2024  

જાણ નંબર: આરટીએસ/રીવીઝન નં.૮૦/૨૦૨૪/વશી/3821  

હુકમ તારીખ: ૨૭/૦૫/૨૦૨૬  

અરજદાર: બીલાલ યુસુફ નાના (રહે. કાપડ બજાર, હોળી ચકલા, વેજલપુર, તા. કાલોલ, જી. પંચમહાલ)  

સામાવાળા:

નાયબ કલેક્ટરશ્રી, ગોધરા પ્રાંત, ગોધરા  

સર્કલ ઓફિસરશ્રી, ગોધરા-૧  

શંકરભાઇ છગનભાઇ (મૂળ જમીન માલિક - રહે. પોપટપુરા, તા. ગોધરા)  

વિષય / કાયદાકીય જોગવાઈ: ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો-૧૯૭૨ ના નિયમ-૧૦૮ (૬) હેઠળ પ્રાંત અધિકારીના હુકમ સામે રીવીઝન અપીલ.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

અરજદાર બિલાલ યુસુફ નાનાએ સામાવાળા નં. ૩ શંકરભાઈ છગનભાઈ પાસેથી મોજે પોપટપુરાની ખેતીની જમીન રે.સ.નંબર ૬૦/૫૫ (પૈકી હે.આરે.ચો.મી. ૦.૨૦.૨૩) તા. ૩૦/૦૭/૨૦૧૯ ના રોજ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ નં. ૪૮૫૧ થી રૂા. ૧,૬૦,૦૦૦/- માં વેચાતી લીધી હતી. આ વેચાણ અંગે રેવન્યુ રેકોર્ડમાં ફેરફાર નોંધ નં. ૪૫૫૧ તા. ૦૬/૦૩/૨૦૨૦ ના રોજ પાડવામાં આવી.  

પરંતુ સર્કલ ઓફિસરે તા. ૧૦/૦૮/૨૦૨૦ ના રોજ એવો શેરો મારી નોંધ નામંજૂર કરી કે આ જમીન પર વર્ષ ૧૯૮૨ની નોંધ નં. ૧૧运行 થી જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ ૭૩-એએ (આદિવાસી નિયંત્રિત સત્તા પ્રકાર) નું નિયંત્રણ લાગુ પડે છે અને વેચાણ માટે સક્ષમ અધિકારીની કોઈ પૂર્વ મંજૂરી લેવાયેલ નથી. આ નિર્ણય સામે નાયબ કલેક્ટર સમક્ષ થયેલી અપીલ (નં. ૧૯૫/૨૦૨૦) પણ તા. ૨૪/૦૩/૨૦૨૩ ના રોજ નામંજૂર થઈ હતી. પરિણામે અરજદારે આ રીવીઝન અરજી કલેક્ટર કોર્ટમાં દાખલ કરી હતી.  

કાનૂની મુદ્દાઓ

૧. શું વિવાદિત જમીન જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ ૭૩-એએ (આદિવાસી હિત રક્ષણાર્થ) ના પ્રતિબંધિત નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે?

૨. શું રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ થયેલ હોવા માત્રથી સક્ષમ અધિકારીની પૂર્વ પરવાનગી વિના આદિવાસી સત્તા પ્રકારની જમીનની ફેરફાર નોંધ રેવન્યુ રેકોર્ડમાં પ્રમાણિત કરી શકાય?

૩. શું અરજદાર દ્વારા અપીલ કરવામાં થયેલ આશરે ૧ વર્ષ અને ૧ માસનો વિલંબ ટેકનિકલ ગણી માફ કરવા પાત્ર છે?  

મહત્વના અવલોકનો

જમીનનો મૂળ પ્રકાર: વર્ષ ૧૯૭૩ની નોંધ નં. ૮૩૨ અને ત્યારબાદ ૧૯૮૨ની નોંધ નં. ૧૧૫૮ ના હસ્તલિખિત રેકોર્ડ તપાસતા સ્પષ્ટ થાય છે કે કબજેદાર તરીકે 'બાઈ ભુરી ભાવસીંગ' (જાત: નાયક - આદિવાસી) નું નામ હતું. આથી આ જમીન પર કલમ ૭૩-એએ નું નિયંત્રણ કાયદેસર રીતે લાગુ પડે છે.  

રેકોર્ડની વિસંગતતા: હાલના કમ્પ્યુટર રાઈઝ્ડ ૭/૧૨ માં કલમ ૭૩-એએ નો શેરો ભૂતકાળમાં અમલ ન થવાને કારણે કદાચ દેખાતો ન હોય, પરંતુ જૂના હસ્તલિખિત રેકોર્ડ (૧૯૬૫-૭૫ થી ૨૦૦૩-૦૪) માં આ નિયંત્રણ સ્પષ્ટપણે નોંધાયેલું છે.  

કાયદાનું ઉલ્લંઘન: આદિવાસી સત્તા પ્રકારની જમીન બિન-આદિવાસી વ્યક્તિને વેચતા પહેલાં કલેક્ટર કે સક્ષમ સત્તાધિકારીની પૂર્વ પરવાનગી લેવી ફરજિયાત છે, જે આ કેસમાં લેવામાં આવી નથી. સુનાવણી દરમિયાન પણ અરજદાર આવો કોઈ પુરાવો રજૂ કરી શક્યા નથી.  

અંતિમ ચુકાદો

પંચમહાલ ગોધરાના કલેક્ટર અજય દહિયા (IAS) એ અરજદારની રીવીઝન અરજી "નામંજૂર" કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. નાયબ કલેક્ટર, ગોધરા પ્રાંતના તા. ૨૪/૦૩/૨૦૨૩ ના હુકમને યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, મામલતદાર ગોધરા (ગ્રામ્ય) ને આ જમીન પર થયેલા શરતભંગ (નિયમ ઉલ્લંઘન) અંગે ઈલાયદી કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી અહેવાલ મોકલવાનો આદેશ કર્યો છે.  

મુદ્દાવઈઝ વિગતવાર પેરેગ્રાફ અને ટૂંકો સાર

૧. અરજદારની મુખ્ય દલીલો અને વિલંબ માફીની વિનંતી

અરજદારે પોતાની રજૂઆતમાં જણાવ્યું કે તેઓ ખેતી કરી પરિવારનું ગુજરાન ચલાવે છે અને કાયદેસર અવેજ ચૂકવી રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજથી જમીન ખરીદી કબજો મેળવ્યો છે. આ જ સર્વે નંબરની અન્ય જમીનોની વેચાણ નોંધો અગાઉ મંજૂર થયેલી છે. વળી, નાયબ કલેક્ટરના હુકમની મોડી જાણ થવાને કારણે તેમજ તબિયત નાદુરસ્ત હોવાને લીધે અપીલ કરવામાં વિલંબ થયો હતો, જેને ટેકનિકલ ભૂલ ગણી માફ કરવા ઉદાર વલણ અપનાવવું જોઈએ.  

ટૂંકો સાર: અરજદારે ખરીદી કાયદેસર હોવાનો અને અગાઉના આવા જ વ્યવહારો મંજૂર થયા હોવાનો દાવો કર્યો, સાથે જ માંદગીના કારણે થયેલો વિલંબ માફ કરવા વિનંતી કરી.

 

૨. જમીન મહેસૂલ રેકોર્ડનો વિગતવાર ઈતિહાસ અને ચકાસણી

કોર્ટે ઉપલબ્ધ ગામ દફતરના રેકોર્ડની ઝીણવટપૂર્વક તપાસ કરી. વર્ષ ૧૯૭૩ માં ખેતી પંચના હુકમથી જમીન બાઈ ભુરી ભાવસીંગના નામે દાખલ થઈ હતી. વર્ષ ૧૯૮૨ માં નોંધ નં. ૧૧૫૮ થી આ જમીનમાં આદિવાસી માલિકી હોવાને કારણે કલમ ૭૩-એએ નું નિયંત્રણ લાદવામાં આવ્યું હતું. ઉત્તરોઉત્તર વારસાઈથી આ જમીન શંકરભાઈ છગનભાઈના નામે આવી હતી, પરંતુ જમીનનો મૂળ પ્રતિબંધિત પ્રકાર બદલાયો નહોતો.  

ટૂંકો સાર: સરકારી રેકોર્ડ અને જૂની નોંધો સાબિત કરે છે કે મૂળ માલિક આદિવાસી હોવાથી આ જમીન કાયદાકીય રીતે કલમ ૭૩-એએ ના ખરીદ-વેચાણ પ્રતિબંધ હેઠળ આવે છે.

  

૩. કલેક્ટર કોર્ટનું કાનૂની તારણ અને આદેશ

કલેક્ટર કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે કલમ ૭૩-એએ નું નિયંત્રણ હોવા છતાં, સક્ષમ અધિકારીની પૂર્વ મંજૂરી લીધા વિના જ આ વેચાણ વ્યવહાર કરી દેવાયો છે. રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ હોવા માત્રથી કાયદાના પ્રતિબંધાત્મક નિયમોની અવગણના થઈ શકે નહીં. આથી નાયબ કલેક્ટરના નિર્ણયમાં કોઈ હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂર જણાતી નથી અને જમીનનો શરતભંગ થયો હોવાથી મામલતદારને કડક કાર્યવાહી કરવા નિર્દેશ અપાય છે.  

ટૂંકો સાર: પૂર્વ પરવાનગી વગર થયેલું વેચાણ ગેરકાયદે હોવાથી કલેક્ટરે અરજી નામંજૂર કરી કાયદાકીય શરતભંગની કાર્યવાહી શરૂ કરવા હુકમ કર્યો.

 

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી

આ કેસ મુખ્યત્વે એ કાનૂની સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્યારે કોઈ જમીન પર જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ ૭૩-એએ હેઠળ આદિવાસીઓના હિત રક્ષણ માટે નિયંત્રણ લાદવામાં આવ્યું હોય, ત્યારે સક્ષમ સરકારી સત્તાધિકારીની પૂર્વ મંજૂરી વિના કરવામાં આવેલો કોઈ પણ ખરીદ-વેચાણનો વ્યવહાર કાયદાની દ્રષ્ટિએ શૂન્ય અને અમાન્ય ઠરે છે. માત્ર રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ કરાવી લેવાથી કે કમ્પ્યુટર રાઈઝ્ડ ૭/૧૨ ના મથાળે ટેકનિકલ ખામીને કારણે શેરો ન દેખાતો હોવાનો બહાનો કાઢીને કાયદાકીય જોગવાઈઓમાંથી મુક્તિ મેળવી શકાતી નથી. મહેસૂલી સત્તાવાળાઓ હમેશાં મૂળ હસ્તલિખિત રેકોર્ડ અને જૂની ફેરફાર નોંધોના આધારે જમીનનો મૂળ પ્રકાર નક્કી કરે છે, અને આ કેસમાં પૂર્વ પરવાનગીનો કોઈ પુરાવો ન હોવાથી કલેક્ટર કોર્ટે નીચલી અદાલતોના નોંધ નામંજૂરીના નિર્ણયને સંપૂર્ણપણે યોગ્ય ઠેરવ્યો છે.