ગ્રાહક ન્યાયનો વિજય: આર્બિટ્રેશન ક્લોઝ કે ફ્લેટનો કબજો ગ્રાહકના વળતર મેળવવાના કાનૂની અધિકારને છીનવી શકે નહીં

ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા હેઠળ આર્બિટ્રેશન ક્લોઝની મર્યાદા અને ગ્રાહકના અધિકારો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો.  

ફ્લેટ મેળવવામાં વિલંબ બદલ વળતરના કેસમાં માત્ર આર્બિટ્રેશન ક્લોઝના આધારે ગ્રાહક ફોરમ કેસ ચલાવવાનો ઇનકાર ન કરી શકે: સુપ્રીમ કોર્ટ.  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું

આ કેસમાં અપીલકર્તાએ સોસાયટી સામે ફ્લેટનો કબજો સોંપવામાં વિલંબ બદલ વળતર મેળવવા ગ્રાહક ફોરમમાં ફરિયાદ કરી હતી. નીચલી અદાલતો અને રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક કમિશને એગ્રીમેન્ટમાં રહેલા 'આર્બિટ્રેશન ક્લોઝ' (મધ્યસ્થતાની શરત) અને ફ્લેટનો કબજો મળી ગયો હોવાના આધારે કેસ ફગાવી દીધો હતો, જેને સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કરીને કેસ ફરીથી ચલાવવાનો આદેશ આપ્યો છે.  

જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ

કોર્ટનું નામ ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ (In the Supreme Court of India).  

હુકમ નંબર સિવિલ અપીલ નંબર: 10724/2016.  

તારીખ જૂન ૦૪, ૨૦૨૬.  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

અપીલકર્તા ટી.કે.એ. પદ્મનાભન જાન્યુઆરી ૨૦૦૩માં અભિયાન કોઓપરેટિવ ગ્રુપ હાઉસિંગ સોસાયટી લિમિટેડના સભ્ય બન્યા હતા અને ફ્લેટની પૂરેપૂરી રકમ ચૂકવી દીધી હતી. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૪ના રોજ બંને પક્ષો વચ્ચે કરાર થયો અને તેમને ફ્લેટ નંબર ૨૩૨ ફાળવવામાં આવ્યો. ફ્લેટ સોંપવામાં વિલંબ થતાં અપીલકર્તાએ ૨૦૦૫માં ડિસ્ટ્રિક્ટ કન્ઝ્યુમર ફોરમમાં વળતર માટે ફરિયાદ દાખલ કરી. સોસાયટીએ એવી રજૂઆત કરી કે કરારમાં 'આર્બિટ્રેશન ક્લોઝ' હોવાથી વિવાદ મધ્યસ્થ (Arbitrator) પાસે જવો જોઈએ. ડિસ્ટ્રિક્ટ ફોરમ, સ્ટેટ કમિશન અને નેશનલ કમિશને સોસાયટીની વાત માનીને ગ્રાહક ફરિયાદને આર્બિટ્રેશનમાં મોકલી આપી અથવા તો ગ્રાહક કમિશને એવું ઠેરવ્યું કે કબજો લઈ લીધા પછી અપીલકર્તા 'ગ્રાહક' રહેતા નથી. આથી અપીલકર્તાએ સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું કરારમાં રહેલા આર્બિટ્રેશન ક્લોઝના આધારે ગ્રાહક ફોરમમાં દાખલ થયેલી ફરિયાદને ગુણદોષની તપાસ કર્યા વિના આર્બિટ્રેશનમાં મોકલી શકાય?

૨. શું ફ્લેટનો કબજો મેળવી લીધા પછી પણ વિલંબના વળતર માટે ગ્રાહક ફોરમ સમક્ષ ફરિયાદ ચલાવી શકાય અને શું તે વ્યક્તિ 'ગ્રાહક' ગણાય?  

મહત્વના અવલોકનો (Important Observations)

વધારાનો ઉપાય (Additional Remedy): કોર્ટે નોંધ્યું કે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદો, ૧૯૮૬ એ ગ્રાહકોના હિત માટે બનેલો કાયદો છે. તેની કલમ ૩ સ્પષ્ટ કરે છે કે ગ્રાહક ફોરમનો આ ઉપાય અન્ય કાયદાઓ ઉપરાંતનો (વધારાનો) છે, તેનાથી અન્ય કાયદાઓનું સાર્વભૌમત્વ ઘટતું નથી.  

કલમ ૧૨(૪) નો પ્રતિબંધ: ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદાની કલમ ૧૨(૪) ની જોગવાઈ મુજબ, એકવાર ગ્રાહક ફોરમ ફરિયાદ દાખલ (Admit) કરી લે, પછી તે કેસ અન્ય કોઈ કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલ કે સત્તામંડળને ટ્રાન્સફર કરી શકાતો નથી. ખાનગી કરારની શરતો સંસદ દ્વારા બનાવેલા કાયદાકીય ઉપાયને રોકી શકે નહીં.  

કબજો મળ્યા પછી પણ અધિકાર યથાવત: નેશનલ કમિશનની એ દલીલ ખોટી હતી કે કબજો લીધા પછી વ્યક્તિ ગ્રાહક રહેતી નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફરિયાદ વળતર માટે છે જે કબજો મળ્યા પહેલાના વિલંબના સમયગાળાની છે, તેથી કબજો સ્વીકારવાથી વિલંબ બદલ વળતર મેળવવાનો ગ્રાહકનો હક આપોઆપ ખતમ થઈ જતો નથી.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Verdict)

સુપ્રીમ કોર્ટે નેશનલ કમિશન, સ્ટેટ કમિશન અને ડિસ્ટ્રિક્ટ ફોરમના અગાઉના તમામ આદેશો રદ કર્યા છે. વર્ષ ૨૦૦૫ની આ મૂળ ગ્રાહક ફરિયાદને પુનર્જીવિત (Restore) કરવામાં આવી છે અને તેને દ્વારકા (નવી દિલ્હી) જિલ્લા ગ્રાહક ફોરમ સમક્ષ ગુણદોષના આધારે નવેસરથી ચુકાદો આપવા માટે મોકલવામાં આવી છે. કોર્ટે આ જુના કેસને એક વર્ષની અંદર જ નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવા આદેશ આપ્યો છે.  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

૧. કરાર અને ગ્રાહક ફરિયાદની શરૂઆત

અપીલકર્તા ટી.કે.એ. પદ્મનાભન વર્ષ ૨૦૦૩માં સોસાયટીના સભ્ય બન્યા અને ફ્લેટની સંપૂર્ણ ચૂકવણી કરી. કરાર મુજબ ફ્લેટ સોંપવામાં વિલંબ થતાં તેમણે ગ્રાહક ફોરમમાં વળતર માટે કેસ કર્યો. સોસાયટીએ કેસને આર્બિટ્રેશનમાં મોકલવા કલમ ૮ હેઠળ અરજી કરી, જે શરૂઆતમાં ફગાવી દેવાઈ પણ હાઈકોર્ટના નિર્દેશ પછી ડિસ્ટ્રિક્ટ ફોરમે મધ્યસ્થતા માટે કેસ રિફર કરી દીધો.  

ટૂંકો સાર: ફ્લેટ સોંપવામાં થયેલા વિલંબના કારણે ગ્રાહક અદાલતમાં વળતરનો દાવો કરાયો હતો, જેને નીચલી ફોરમે આર્બિટ્રેશનમાં મોકલી આપ્યો હતો.  

૨. ઉપલી ગ્રાહક અદાલતોનું વલણ

ડિસ્ટ્રિક્ટ ફોરમના આર્બિટ્રેશનના આદેશને સ્ટેટ ગ્રાહક કમિશને પણ યોગ્ય ઠેરવ્યો. જ્યારે નેશનલ કમિશને એક ડગલું આગળ વધીને એવી દલીલ કરી કે અપીલકર્તાએ ફ્લેટનો કબજો લઈ લીધો હોવાથી તેઓ હવે 'ગ્રાહક'ની વ્યાખ્યામાં આવતા જ નથી, તેથી તેમની પુનરીક્ષણ અરજી ફગાવી દેવામાં આવી.  

ટૂંકો સાર: સ્ટેટ અને નેશનલ ગ્રાહક કમિશને ટેકનિકલ કારણો અને કબજો મળી ગયો હોવાની બાબત આગળ ધરીને ગ્રાહકની અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી.  

૩. ગ્રાહક કાયદાના હેતુ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનું અર્થઘટન

સુપ્રીમ કોર્ટે પૂર્વ ચુકાદાઓ (જેવા કે ઈમાર એમજીએફ લેન્ડ લિમિટેડ કેસ) ટાંકીને સ્પષ્ટ કર્યું કે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદો એક કલ્યાણકારી કાયદો છે. કરારમાં ગમે તેવો આર્બિટ્રેશન ક્લોઝ હોય, તો પણ ગ્રાહક અદાલતની સત્તા સીમિત થતી નથી. એકવાર ગ્રાહક કોર્ટ કેસ સ્વીકારી લે, એટલે કલમ ૧૨(૪) મુજબ તેને અન્યત્ર ટ્રાન્સફર કરી શકાય જ નહીં.  

ટૂંકો સાર: ખાનગી કરારનો કોઈ પણ ક્લોઝ ગ્રાહક અદાલતની કાયદાકીય સત્તાને છીનવી શકતો નથી અને કેસ દાખલ થયા પછી તેને બીજે મોકલી શકાય નહીં.  

૪. કબજો અને વળતરના અધિકારની સ્પષ્ટતા

જસ્ટિસ વિક્રમ નાથની બેંચે જણાવ્યું કે નેશનલ કમિશનની વિચારધારા કાયદાકીય રીતે ટકે તેવી નથી. જો કોઈ બિલ્ડર કે સોસાયટી ફ્લેટ આપવામાં વર્ષોનો વિલંબ કરે, અને ગ્રાહક પાછળથી ફ્લેટનો કબજો સ્વીકારી લે, તો એનો અર્થ એ નથી કે વિલંબના ગાળા દરમિયાન તેને જે માનસિક કે આર્થિક નુકસાન થયું તેનું વળતર મેળવવાનો તેનો હક મટી જાય છે. આ બાબત પુરાવાના આધારે ગુણદોષ પર નક્કી થવી જોઈએ.  

ટૂંકો સાર: ફ્લેટનો કબજો મળી જવાથી બિલ્ડર કે સોસાયટીની વિલંબ કરવાની ભૂલ માફ થઈ જતી નથી; ગ્રાહક વળતરના દાવા માટે હકદાર રહે છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી (Summary in One Paragraph)

આ ચુકાદો દેશભરના પ્રોપર્ટી ખરીદદારો અને ગ્રાહકો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમાન છે, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કાનૂની સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો છે કે બિલ્ડર બાયર એગ્રીમેન્ટ કે સોસાયટીના કરારમાં રહેલી 'આર્બિટ્રેશન' (મધ્યસ્થતા)ની શરત ગ્રાહક અદાલતના અધિકારક્ષેત્રને રોકી શકતી નથી. વધુમાં, જો ગ્રાહક વિલંબથી પણ પોતાના ઘરનો કબજો લઈ લે છે, તો પણ ભૂતકાળમાં થયેલા વિલંબ બદલ વળતર મેળવવાનો તેનો કાનૂની અધિકાર અકબંધ રહે છે. ગ્રાહક અદાલતોએ આવા કેસોને ટેકનિકલ મુદ્દાઓ પર ફગાવવાને બદલે ગ્રાહક સુરક્ષાના વ્યાપક હિતને ધ્યાને રાખી ગુણદોષના આધારે ન્યાયિક ચુકાદો આપવો જોઈએ.