મિલકતના ટાઈટલ (માલિકી હક)ની ચકાસણી કરવી તે રજિસ્ટ્રેશન અધિકારીની કાનૂની ફરજનો ભાગ નથી: હાઈકોર્ટ

દસ્તાવેજની નોંધણી વખતે માલિકી હકની ન્યાયિક તપાસ કરવી એ સબ-રજિસ્ટ્રારની કાનૂની ફરજ નથી: 

મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય

ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ ધારા હેઠળ સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધના ફોજદારી કેસને રદ કરતો મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Case Ledger)

આ કેસ ચેન્નાઈના સાઈદાપેટ ખાતે સંયુક્ત-૧ સબ-રજિસ્ટ્રાર તરીકે ફરજ બજાવતા બી. શિવાપ્રિયા (District Registrar કેડર) વિરુદ્ધ નોંધાયેલા ફોજદારી કેસને પડકારતી ક્વાશ પિટિશન (Quash Petition) અંગેનો છે. સબ-રજિસ્ટ્રાર પર આક્ષેપ હતો કે તેમણે વર્ષ ૨૦૧૬માં એક કિંમતી જમીનના પાવર ઓફ એટર્ની રદ કરવાના અને નવા પાવર ઓફ એટર્ની બનાવવાના દસ્તાવેજોની નોંધણી કરતી વખતે મૂળ માલિકી હક, પેઢીનામું કે એન્કમ્બ્રન્સ સર્ટિફિકેટ (બોજા પ્રમાણપત્ર)ની યોગ્ય ચકાસણી કરી ન હતી અને આરોપીઓ સાથે મળીને ગુનાહિત કાવતરું રચ્યું હતું. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ મુજબ સબ-રજિસ્ટ્રાર માત્ર પક્ષકારોની ઓળખ અને દસ્તાવેજ નિષ્પાદન (Execution) જોવા માટે બંધાયેલા છે, માલિકી હકની તપાસ કરવા માટે નહીં. આથી અદાલતે સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધની તમામ ફોજદારી કાર્યવાહી રદ (Quash) કરી દીધી છે.  

સંબંધિત કોર્ટની મુદ્રા / પ્રતીક

કોર્ટ અને હુકમની વિગતો

કોર્ટનું નામ: મદ્રાસ હાઈકોર્ટ (In the High Court of Judicature at Madras)  

ન્યાયાધીશ: માનનીય જસ્ટિસ એમ. નિર્મલ કુમાર (The Hon'ble Mr. Justice M. Nirmal Kumar)  

હુકમ/પિટિશન નંબર: Criminal Original Petition No. 26296 of 2024 (સાથે Crl.M.P. No. 14606 of 2024)  

ચુકાદાની તારીખ: ૦૯ જૂન, ૨૦૨૬ (Reserved on: 25.02.2026, Pronounced on: 09.06.2026)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

ચેન્નાઈના તિરૂવાનમિયુર ગામમાં આવેલી આશરે ૨ એકર અને ૩ ગુંઠા (37.5 grounds) જેટલી કિંમતી જમીન મૂળ લલિતા ભંડારી અને તેમની દીકરીઓના નામે વર્ષ ૧૯૬૦ના દસ્તાવેજથી ચાલતી હતી. વર્ષ ૨૦૦૧થી આ જમીનમાં ખોટા પક્ષકારો ઉભા કરીને, બોગસ પાવર ઓફ એટર્ની અને ખોટા પેઢીનામાના આધારે અનેક કૌભાંડો અને વેચાણ દસ્તાવેજો રજીસ્ટર થયા હતા. આ દરમિયાન વર્ષ ૨૦૧૬માં, સબ-રજિસ્ટ્રાર (અરજદાર) સમક્ષ આરોપી નં-૨ (જેણે એસ. વિમલા તરીકે ખોટી ઓળખ આપી હતી) હાજર થઈ અને અગાઉનો પાવર ઓફ એટર્ની રદ કરવાનો દસ્તાવેજ (Doc No. 933/2016) તથા નવો પાવર આપતો દસ્તાવેજ (Doc No. 934/2016) રજીસ્ટર કરાવ્યો. ત્યારબાદ, વિજિલન્સ અને એન્ટી-કરપ્શન વિભાગે સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધ ગુનાહિત કાવતરું, દસ્તાવેજોની હેરાફેરી અને ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમની કલમ ૧૩(૨) હેઠળ ગુનો નોંધીને ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું નોંધણી અધિકારી (Sub-Registrar) દસ્તાવેજ રજીસ્ટર કરતી વખતે રજૂ કરનાર પક્ષકારના માલિકી હક (Title) કે દસ્તાવેજની કાયદેસરતાની ન્યાયિક તપાસ કરવા માટે કાયદાકીય રીતે બંધાયેલા છે?

૨. શું ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ ઓફ રજીસ્ટ્રેશન દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા વહીવટી પરિપત્રો (Circulars) રજીસ્ટ્રેશન એક્ટ અને તેના નિયમોની ઉપરવટ જઈને ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરી શકે?

૩. શું કોઈ સરકારી મિલકતની ઉચાપત કે સીધો આર્થિક લાભ સાબિત થયા વિના જાહેર સેવક પર પ્રિવેન્શન ઓફ કરપ્શન એક્ટની કલમ ૧૩(૧)(c) લાગુ કરી શકાય?  

મહત્વના અવલોકનો (Important Observations)

રજિસ્ટ્રેશન રૂલ ૫૫ની મર્યાદા: અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે તમિલનાડુ રજીસ્ટ્રેશન રૂલ્સના નિયમ ૫૫ મુજબ, રજીસ્ટ્રેશન અધિકારી સમક્ષ લાવવામાં આવેલા દસ્તાવેજની માન્યતા કે તેની માલિકીની તપાસ કરવી એ સબ-રજિસ્ટ્રારની ફરજનો ભાગ નથી.  

સર્વોચ્ચ અદાલતનો સ્થાપિત સિદ્ધાંત: અદાલતે 'કે. ગોપી વિરુદ્ધ સબ-રજિસ્ટ્રાર (2025)' અને 'એન. રામાયી' ના ચુકાદાઓ ટાંકીને જણાવ્યું કે, એકવાર રજીસ્ટ્રિંગ ઓથોરિટી સમક્ષ પક્ષકારો હાજર થાય અને દસ્તાવેજ સ્વીકારે, એટલે જરૂરી પ્રક્રિયા પૂરી કરીને તેને રજીસ્ટર કરવો જ પડે છે; સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે સિવિલ કોર્ટ જેવી કોઈ ન્યાયિક સત્તા (Adjudicatory Power) નથી.  

કાવતરાના પુરાવાનો અભાવ: ચાર્જશીટ અને સાક્ષીઓના નિવેદનોમાં ક્યાંય એ સાબિત થતું નથી કે અરજદાર સબ-રજિસ્ટ્રારે ખોટી ઓળખ આપનાર આરોપી સાથે મળીને કોઈ ગુનાહિત ઈરાદો રાખ્યો હતો કે કોઈ લાંચ અથવા આર્થિક લાભ મેળવ્યો હતો.  

વિસંગતતા: જ્યારે દસ્તાવેજ રજીસ્ટર થયાના ટૂંક સમયમાં જ વાંધો આવ્યો, ત્યારે સબ-રજિસ્ટ્રારે પોતે જ ઉપરી અધિકારી (District Registrar) ને લેખિતમાં જાણ કરી સિવિલ કોર્ટમાં જવા માર્ગદર્શન આપ્યું હતું, જે તેમનો શુદ્ધ ઈરાદો દર્શાવે છે.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

મદ્રાસ હાઈકોર્ટે અરજદાર બી. શિવાપ્રિયાની પિટિશન મંજૂર કરી છે. અદાલતે ઠરાવ્યું કે સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધ સ્પેશિયલ કોર્ટ (Prevention of Corruption Act, Chennai) સમક્ષ ચાલી રહેલો કેસ C.C.No. 5 of 2023 એ કાયદાની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે. આથી અદાલતે આ કેસની તમામ કાર્યવાહી પિટિશનર (આરોપી નં-૧) તેમજ અન્ય આરોપી (A2) વિરુદ્ધથી સંપૂર્ણપણે રદ (Quashed) કરવાનો આદેશ કર્યો છે.  

વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application:- 

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

૧. સબ-રજિસ્ટ્રારની ભૂમિકા અને કાયદાકીય મર્યાદા

વિગતવાર વિગત: અરજદાર વતી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે રજીસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ ૩૪(૩) હેઠળ સબ-રજિસ્ટ્રારે માત્ર એટલું જ જોવાનું હોય છે કે જે વ્યક્તિ દસ્તાવેજ રજૂ કરે છે તે જ અસલી વ્યક્તિ છે કે નહીં અને તેની ઓળખ પ્રસ્થાપિત થાય છે કે નહીં. કાયદા મુજબ જમીન વેચનાર કે પાવર આપનાર પાસે ખરેખર માલિકી હક છે કે નહીં તેની ઊંડી તપાસ કરવાની સત્તા સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે નથી. વર્ષ ૨૦૨૨માં રજૂ થયેલો નિયમ ૫૫A પણ આ કેસના સમયગાળા (વર્ષ ૨૦૧૬) દરમિયાન અસ્તિત્વમાં નહોતો, અને તેને પણ સર્વોચ્ચ અદાલતે મર્યાદિત ઠેરવ્યો છે.

ટૂંકો સાર: સબ-રજિસ્ટ્રાર કોઈ પણ દસ્તાવેજના માલિકી હકની તપાસ કરવાની દીવાની ન્યાયાધીશ (Civil Judge) જેવી સત્તા ધરાવતા નથી.  

૨. વિભાગીય પરિપત્રો વિરુદ્ધ વૈધાનિક કાયદો

વિગતવાર વિગત: સરકારી વકીલે એવી દલીલ કરી હતી કે ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ ઓફ રજીસ્ટ્રેશનના પરિપત્રો મુજબ સબ-રજિસ્ટ્રારે ઓરિજિનલ ટાઈટલ ડીડ, પેઢીનામું અને બોજા પ્રમાણપત્ર ફરજિયાત તપાસવાના હતા, જે અરજદારે ચૂક્યા છે. અદાલતે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી કે વહીવટી પરિપત્રો ક્યારેય મૂળ ધારા (Parent Act) અથવા રજીસ્ટ્રેશન એક્ટના નિયમોથી ઉપર જઈ શકે નહીં. પરિપત્રના કોઈ નિયમનું ઉલ્લંઘન વહીવટી અથવા શિસ્તભંગના પગલાંનું કારણ બની શકે, પરંતુ તેના આધારે સીધો ફોજદારી ગુનો કે કાવતરાનો કેસ ન ચલાવી શકાય.

ટૂંકો સાર: વહીવટી પરિપત્રોનું ઉલ્લંઘન એ શિસ્તભંગનો વિષય હોઈ શકે, પણ તે આપોઆપ ફોજદારી અપરાધ (Criminal Offence) બનતો નથી.  

૩. ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ ધારાની કલમોની અસંગતતા

વિગતવાર વિગત: વિજિલન્સ વિભાગે સબ-રજિસ્ટ્રાર પર પી.સી. એક્ટની કલમ ૧૩(૧)(c) હેઠળ કેસ કર્યો હતો. કાયદાકીય જોગવાઈ મુજબ આ કલમ ત્યારે જ લાગુ થાય જ્યારે સરકારી કર્મચારીને કોઈ મિલકત સોંપવામાં આવી હોય (Entrustment) અને તેણે તેનો પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે દુરુપયોગ અથવા ઉચાપત કરી હોય. આ કેસમાં જમીન ખાનગી વ્યક્તિઓની હતી અને સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે આવી કોઈ મિલકતની સોંપણી થઈ નહોતી, તેમજ લાંચ કે નાણાકીય વ્યવહારના કોઈ પુરાવા તપાસ સંસ્થા રજૂ કરી શકી નથી.

ટૂંકો સાર: મિલકતની સોંપણી કે સીધી ઉચાપત વિના સરકારી કર્મચારી પર ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ ધારાની કલમ ૧૩(૧)(c) લગાવી શકાય નહીં.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી (Executive Summary)

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે નોંધણી અધિકારી (Sub-Registrar) એ એક વહીવટી સત્તા છે, જેની પ્રાથમિક ફરજ દસ્તાવેજ રજૂ કરનાર વ્યક્તિઓની ઓળખ સુનિશ્ચિત કરવાની અને કાયદાકીય ફી લઈને દસ્તાવેજ નોંધવાની છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખોટા દસ્તાવેજો કે ખોટી ઓળખ (Impersonation) દ્વારા છેતરપિંડી કરીને રજીસ્ટ્રેશન કરાવે, તો તેની સામે ફોજદારી પગલાં ચોક્કસ લઈ શકાય, પરંતુ માત્ર દસ્તાવેજ નોંધી આપવા બદલ સબ-રજિસ્ટ્રારને ગુનાહિત કાવતરામાં ભાગીદાર ગણી શકાય નહીં. જ્યાં સુધી સરકારી અધિકારીનો કોઈ સીધો આર્થિક લાભ કે ગુનાહિત ઈરાદો (Mens Rea) સાબિત ન થાય, ત્યાં સુધી સિવિલ સ્વરૂપના માલિકી વિવાદોમાં રજિસ્ટ્રેશન અધિકારીને ફોજદારી અદાલતોમાં આરોપી તરીકે ઘસડી જઈ શકાય નહીં.