જાહેર રસ્તા પરથી અવરોધ હટાવવા અંગેનો હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય

ખાનગી જમીન પરના પરંપરાગત રસ્તાને રોકવાનો માલિકોને પણ હક નથી: હિમાચલ પ્રદેશ હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો

કલમ 147 Cr.P.C. હેઠળ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા અને સિવિલ વિવાદો વચ્ચેનો તફાવત

હિમાચલ પ્રદેશ હાઇકોર્ટે પરંપરાગત રસ્તા (ગૈર મુમકિન રાસ્તા) પર ઉભા કરાયેલા અવરોધને હટાવવાના એસ.ડી.એમ. (SDM) ના આદેશને યોગ્ય ઠેરવ્યો છે અને જમીનના સહ-માલિકો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ક્રિમિનલ રિવિઝન અરજીને ફગાવી દીધી છે.

કોર્ટનું નામ: હિમાચલ પ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલય, શિમલા (High Court of Himachal Pradesh, Shimla)  

હુકમ નંબર / કેસ નંબર: Criminal Revision No. 465 of 2024  

ચુકાદાની તારીખ: 05.05.2026  

પક્ષકારો: પ્રમોદ કુમાર અને અન્ય (અરજદારો) વિરુદ્ધ હીર ચંદ અને અન્ય (સામાવાળા/પ્રતિવાદીઓ)  

માનનીય ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ સંદીપ શર્મા  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

સામાવાળા નંગ ૧ (હીર ચંદ) દ્વારા સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM), કલ્પા સ્થિત રેકોંગ પીઓ, જીલ્લો કિન્નૌરની સમક્ષ Cr.P.C. ની કલમ 147 હેઠળ એક ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ ફરિયાદમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે અરજદારોએ વિલેજ બાસ્તેરી, તેહસીલ સાંગલા સ્થિત ખસરા નંબર 720 માં આવેલા પરંપરાગત રસ્તા (ગૈર મુમકિન રાસ્તા) ને બ્લોક કરી દીધો છે. સ્થાનિક પોલીસ તપાસ અને તેહસીલદારના રિપોર્ટના આધારે આ વિવાદથી વિસ્તારમાં શાંતિ ભંગ થવાની ગંભીર સંભાવના જણાતા, SDM એ 26.06.2023 ના રોજ આદેશ પસાર કરીને અરજદારોને ચોક્કસ સમય મર્યાદામાં રસ્તા પરથી અવરોધ હટાવવા માટે નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ આદેશથી અસંતુષ્ટ થઈને અરજદારોએ હાઇકોર્ટમાં રિવિઝન અરજી દાખલ કરી હતી.  

કાનૂની મુદ્દાઓ

શું Cr.P.C. ની કલમ 147 હેઠળ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને રસ્તા પરના અવરોધ હટાવવાનો આદેશ આપવાની કાયદેસર સત્તા છે?  

જ્યારે જમીનની માલિકી (ટાઇટલ) નો વિવાદ સિવિલ કોર્ટમાં હોય, ત્યારે શું SDM આ પ્રકારે વચગાળાનો પ્રોહિબિટરી આદેશ આપી શકે?  

શું અરજદારોને SDM દ્વારા આદેશ પસાર કરતા પહેલા સાંભળવાની પૂરતી અને ન્યાયી તક આપવામાં આવી હતી?  

મહત્વના અવલોકનો

સુનાવણીની યોગ્ય તક: હાઇકોર્ટે રેકોર્ડ તપાસીને નોંધ્યું કે SDM એ આદેશ કરતા પહેલા અરજદારો અને ફરિયાદી બંને પક્ષોને નોટિસ પાઠવી હતી અને તેમના સત્તાવાર નિવેદનો નોંધ્યા હતા, આથી કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું કોઈ ઉલ્લંઘન થયું નથી.  

પરંપરાગત અને રૂઢિગત હક (Customary Law): તેહસીલદારના અધિકૃત રિપોર્ટ અને સ્થાનિક મહેસૂલી દસ્તાવેજ 'વાજિબ-ઉલ-અર્ઝ' (Wajib-Ul-Arz) મુજબ, આ રસ્તો ગામલોકો અને તેમના પૂર્વજો દ્વારા છેલ્લા 70-80 વર્ષોથી પોતાના ખેતરો, ઘરો અને સ્મશાન સુધી જવા માટે વાપરવામાં આવતો હતો, જેને રોકી શકાય નહીં.  

સિવિલ કોર્ટના આદેશની મર્યાદા: અરજદારો જે સિવિલ કોર્ટના સ્ટે ઓર્ડરનો હવાલો આપતા હતા, તે વિવાદ માત્ર આંતરિક સહ-માલિકો વચ્ચેનો હતો અને તેમાં વર્તમાન ફરિયાદી કે સામાન્ય ગામલોકો પક્ષકાર નહોતા, જેથી તે સ્ટે આ કેસમાં લાગુ પડતો નથી.  

અંતિમ ચુકાદો

માનનીય હાઇકોર્ટે ઠરાવ્યું કે એસ.ડી.એમ. (SDM) ના આદેશમાં કોઈ પણ પ્રકારની ગેરકાનૂનીતા કે ક્ષતિ જણાતી નથી. જ્યાં સુધી કોઈ સક્ષમ સિવિલ કોર્ટ જમીનની માલિકી અંગે કોઈ આખરી જાહેરાત (Declaration) ન કરે, ત્યાં સુધી SDM નો આ આદેશ અમલી રહેશે. આથી, હાઇકોર્ટે અરજદારોની રિવિઝન પિટિશનને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી છે.  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને સાર

૧. પિટિશનની સ્વીકાર્યતા અને તેનું કન્વર્ઝન

અરજદારોએ શરૂઆતમાં Cr.P.C. ની કલમ 482 હેઠળ હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. સામાવાળા તરફથી પ્રાથમિક વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો કે આ આદેશ રિવિઝેબલ હોવાથી અને વૈકલ્પિક કાનૂની ઉપાય ઉપલબ્ધ હોવાથી કલમ 482 હેઠળની અરજી સીધી ચલાવી શકાય નહીં. ત્યારબાદ કોર્ટે કાનૂની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને અરજદારની વિનંતી પર આ પિટિશનને 'ક્રિમિનલ રિવિઝન પિટિશન' (Criminal Revision Petition) માં રૂપાંતરિત કરવાનો આદેશ કર્યો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: કલમ 482 હેઠળની ટેકનિકલ ખામીવાળી મૂળ અરજીને હાઇકોર્ટે યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયાને અનુસરીને ક્રિમિનલ રિવિઝન પિટિશનમાં ફેરવી સુનાવણી યોગ્ય બનાવી હતી.

  

૨. એસ.ડી.એમ. (SDM) સમક્ષની પોલીસ કાર્યવાહી

હીર ચંદે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશન સાંગલામાં ફરિયાદ કરી હતી કે પ્રમોદ કુમાર અને પદમ સિંહે ખસરા નંબર 720 માં આવેલ 'ગૈર મુમકિન રાસ્તા' (જાહેર/પરંપરાગત રસ્તો) ને પથ્થરો કે અન્ય સામગ્રીથી બ્લોક કરી દીધો છે. પોલીસે સ્થળ પર જઈ તપાસ કરી અને જોયું કે જો આ રસ્તો તાત્કાલિક ખોલવામાં નહીં આવે તો વિસ્તારમાં કાયદો-વ્યવસ્થા બગડશે અને શાંતિ ભંગ થશે, આથી તેમણે કલમ 147(4) હેઠળ SDM કોર્ટમાં 'કલંદરા' (Kalandra) રજૂ કર્યો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: રસ્તો બ્લોક થવાને કારણે સ્થાનિક લોકોમાં રોષ હતો અને શાંતિ ભંગ થવાની ગંભીર આશંકા હોવાથી પોલીસે ત્વરિત કાનૂની હસ્તક્ષેપ કરીને એસ.ડી.એમ. સમક્ષ કેસ મોકલ્યો હતો.

  

૩. મહેસૂલી રિપોર્ટ અને 'વાજિબ-ઉલ-અર્ઝ' નું મહત્વ

SDM ના આદેશ પર તેહસીલદાર સાંગલાએ સ્થળની તપાસ કરીને રિપોર્ટ સોંપ્યો હતો. આ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ થયું કે ખસરા નંબર 720 ની જમીન ભલે ખાનગી માલિકીની (સહ-માલિકોની) હોય, પરંતુ સ્થાનિક રૂઢિગત કાયદા (Wajib-Ul-Arz) મુજબ કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના કે અન્યના ખેતર તરફ જતો પરંપરાગત રસ્તો ક્યારેય રોકી શકે નહીં. આ રસ્તો પેઢીઓથી ગામલોકોના વપરાશમાં હતો.  

ટૂંકમાં સાર: ભલે જમીન રેકોર્ડ પર ખાનગી હોય, પણ 'વાજિબ-ઉલ-અર્ઝ' (રૂઢિગત મહેસૂલી કાયદા) ની જોગવાઈઓ હેઠળ વર્ષો જૂનો પરંપરાગત રસ્તો રોકવાનો માલિકોને પણ કોઈ અધિકાર નથી.

  

૪. મેજિસ્ટ્રેટનું અધિકાર ક્ષેત્ર વિરુદ્ધ સિવિલ ટાઇટલ વિવાદ

અરજદારોની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે તેઓ જમીનના માલિક છે અને સિવિલ કોર્ટમાં કેસ ચાલતો હોવાથી SDM માલિકી હક નક્કી ન કરી શકે અને તેમને પોતાની જમીનમાંથી હટાવી ન શકે. હાઇકોર્ટે આ દલીલ નકારી કાઢી અને સ્પષ્ટ કર્યું કે સિવિલ કોર્ટનો સ્ટે ઓર્ડર અન્ય ત્રીજા પક્ષકારો વચ્ચેનો આંતરિક માલિકી વિવાદ હતો. SDM એ અહીં જમીનનું ટાઇટલ (માલિકી) નક્કી નથી કર્યું, પરંતુ માત્ર શાંતિ જાળવવા રસ્તાના વપરાશના જાહેર અધિકારનું રક્ષણ કર્યું છે જે કલમ 147 હેઠળ તદ્દન કાયદેસર છે.  

ટૂંકમાં સાર: સિવિલ કોર્ટનો સ્ટે અલગ બાબત માટે હતો, અને SDM એ ટાઇટલ નક્કી કર્યા વિના માત્ર કલમ 147 હેઠળ વચગાળાની શાંતિ અને રસ્તાની અવરજવર બહાલ રાખવા માટે જ સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી

આ કેસમાં મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંત એ પ્રસ્થાપિત થાય છે કે Cr.P.C. ની કલમ 147 હેઠળ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) ને શાંતિ ભંગ થતી અટકાવવા માટે કોઈ પણ પરંપરાગત રસ્તા પરના ગેરકાયદેસર અવરોધને દૂર કરવાનો સંપૂર્ણ કાયદાકીય અધિકાર છે, ભલે તે જમીન તકનીકી રીતે ખાનગી માલિકીની કેમ ન હોય. હિમાચલ પ્રદેશ હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્થાનિક રૂઢિગત દસ્તાવેજો (Wajib-Ul-Arz) મુજબ ખેતરો અને ઘરો તરફ જતા રસ્તાઓ સાર્વજનિક હિતમાં રોકી શકાતા નથી અને સિવિલ કોર્ટમાં ચાલતો આંતરિક માલિકીનો વિવાદ આ વચગાળાની શાંતિ જાળવવાની પ્રક્રિયામાં બાધક બની શકે નહીં. પરિણામે, હાઇકોર્ટે એસ.ડી.એમ. ના અવરોધ હટાવવાના નિર્ણયને યોગ્ય ગણીને જમીન માલિકોની રિવિઝન અરજીને નામંજૂર કરી છે.