જાહેર હેતુ માટે જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયા દરમિયાન સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓ અટકાવવા અને બિનખેતી (NA) પર પ્રતિબંધ મૂકવા બાબતનો રાજ્યવ્યાપી કાનૂની આદેશ

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા વિકાસ કાર્યોના ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) અને જમીન સંપાદન વળતરના નિયમન અર્થે બહાર પાડેલ વિશેષ માર્ગદર્શિકા – ૨૦૨૬

"વિકાસ કાર્યોની જાહેરાત બાદ જમીનના બજારભાવ કૃત્રિમ રીતે વધારી વળતરના નામે સરકારી તિજોરીને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ પર મહેસૂલ વિભાગનો લાલચોળ પ્રતિબંધ: કલેક્ટર કચેરીને સર્વે નંબર જાહેર થયા બાદ ૧ વર્ષ સુધી બિનખેતી (NA) મંજૂરી આપવા પર કાનૂની રોક."

મુખ્ય વહીવટી/કાનૂની વિગતો

કોર્ટ/વિભાગનું નામ: મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર (ગાંધીનગર સચિવાલય)

હુકમ / પરિપત્ર નંબર: જમન-સંપાદન-પરિપત્ર-૦૨૦૬૨૦૨૬-એલ (Circ_RD_02062026)

તારીખ: ૦૨ જૂન, ૨૦૨૬

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Case Background)

જ્યારે પણ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો, રેલ્વે લાઈનો, ઔદ્યોગિક કોરિડોર કે અન્ય જાહેર હિતના મોટા વહીવટી અને માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો એક 'ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ' (DPR) તૈયાર થાય છે. આ DPR તૈયાર થતાં જ કયા ગામો અને કયા સર્વે નંબરોની જમીન સંપાદન (Land Acquisition) હેઠળ આવવાની છે તેની વિગતો સરકારી સ્તરે પ્રારંભિક તબક્કે જાહેર થતી હોય છે. આ સ્થિતિનો લાભ લઈને કેટલાક જમીન માલિકો કે સટોડિયાઓ તે જમીનને તાત્કાલિક બિનખેતી (Non-Agricultural - NA) કરાવી લેતા હતા, જેથી ભવિષ્યમાં જ્યારે સરકાર જમીન સંપાદન કરે ત્યારે કૃષિ જમીન કરતાં બિનખેતી જમીનનું અનેકગણું ઊંચું બજારભાવ મુજબનું વળતર વસૂલી શકાય. આના કારણે જાહેર પ્રોજેક્ટ્સનો ખર્ચ અસાધારણ રીતે વધી જતો હતો અને સરકારી તિજોરી પર બોજો પડતો હતો. આ કાનૂની ક્ષતિને સુધારવા મહેસૂલ વિભાગે આ આદેશ જારી કર્યો છે.

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues Involved)

૧. ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા, ૧૮૭૯ (Gujarat Land Revenue Code, 1879) ની કલમ ૬૫ હેઠળ બિનખેતી (NA) ની સત્તાઓનો વ્યાપ: શું રાજ્ય સરકાર જાહેર હિત અને જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યારે કલેક્ટરની બિનખેતી કરવાની સત્તાઓ પર મર્યાદિત સમય માટે વહીવટી રોક લગાવી શકે?

૨. ન્યાયી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર (જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩): જમીન સંપાદનની સંભવિત પ્રક્રિયા શરૂ થવા પૂર્વે જમીનનો પ્રકાર બદલીને વળતરની રકમમાં કૃત્રિમ વધારો કરવાની પ્રવૃત્તિ કાયદેસર ગણાય કે કેમ?

મહત્વના અવલોકનો (Key Observations in Circular)

પ્રોજેક્ટ ખર્ચનું નિયમન: વિકાસ કાર્યો કરતી સરકારી એજન્સીઓએ બજારભાવ અથવા તેનાથી પણ વધુ વળતર ચૂકવવું પડતું હોવાથી પ્રોજેક્ટ્સ વિલંબિત થાય છે અને આર્થિક રીતે અક્ષમ બને છે.

સમયરેખાનું નિર્ધારણ: DPR તૈયાર થવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન જે ગામોનો પ્રોજેક્ટમાં સમાવેશ થતો હોય તેની યાદી સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીને સોંપવામાં આવ્યા બાદ, પ્રથમ ૬૦ દિવસ માટે અને અંતિમ સર્વે નંબર નક્કી થયા પછી ૧ વર્ષ માટે જમીનની બિનખેતી (NA) પ્રક્રિયા સ્થગિત રાખવી અનિવાર્ય છે.

અંતિમ ચુકાદો / વહીવટી આદેશ (Final Verdict/Order)

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગે આદેશ કર્યો છે કે, સત્તાવાર વિકાસ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નિર્ધારિત થયેલી કોઈપણ જમીનને પ્રોજેક્ટના હિત અને સરકારી નાણાંનો વ્યય અટકાવવા માટે ૧ વર્ષના સમયગાળા સુધી કોઈપણ સંજોગોમાં બિનખેતી (NA) કરી શકાશે નહીં. તમામ જિલ્લા કલેક્ટરો, સબ-રજિસ્ટ્રાર અને જમીન દફતર કચેરીઓએ આ નિયમનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાનું રહેશે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને તેના ટૂંકા સાર

૧. પ્રારંભિક તબક્કો અને DPR ની કલેક્ટર કચેરીમાં સોંપણી

જ્યારે પણ કોઈ નવો માળખાકીય વિકાસ પ્રોજેક્ટ ફાયનલ થાય છે ત્યારે તેના ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) ના આધારે જે-તે વિસ્તારની ભૌગોલિક અને જમીન સંબંધી માપણી કરવામાં આવે છે. આ રિપોર્ટ તૈયાર થતાં જ કયા ગામોની જમીન આ પ્રોજેક્ટના કાર્યક્ષેત્રમાં આવશે તેની પ્રાથમિક યાદી તાત્કાલિક અસરથી સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીમાં સુપ્રત કરવાની જોગવાઈ નવી માર્ગદર્શિકામાં કરવામાં આવી છે. આ યાદી મળતાની સાથે જ વહીવટી તંત્ર સક્રિય બનશે.

ટૂંકો સાર: પ્રોજેક્ટની જાહેરાત સાથે જ કયા ગામોની જમીન સંપાદિત થશે તેની યાદી કલેક્ટર કચેરીને સોંપવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.

૨. ૬૦ દિવસનો પ્રારંભિક લોક-ઈન પિરિયડ અને વહીવટી નિયંત્રણ

કલેક્ટર કચેરીમાં પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત આવતા સંભવિત ગામોની યાદી સબમિટ થયા બાદ તુરંત જ તે તમામ ગામોની જમીનો માટે ૬૦ દિવસનો પ્રારંભિક લોક-ઇન સમયગાળો લાગુ થઈ જશે. આ ૬૦ દિવસ દરમિયાન મહેસૂલ વિભાગના કોઈપણ અધિકારી તે ગામોની જમીન માટે નવી બિનખેતી (NA) ની અરજીઓ સ્વીકારશે નહીં કે જૂની અરજીઓ પર મંજૂરીની મહોર મારશે નહીં, જેથી અચાનક થતી જમીન ફેરબદલી અટકાવી શકાય.

ટૂંકો સાર: ગામોની યાદી મળ્યા પછીના પ્રથમ ૬૦ દિવસ સુધી તે વિસ્તારની કોઈપણ જમીનને બિનખેતી (NA) કરવા પર સંપૂર્ણ વહીવટી રોક રહેશે.

૩. અંતિમ સર્વે નંબરની યાદી અને એક વર્ષનો કડક પ્રતિબંધ

પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ પૂર્ણાહુતિના આરે પહોંચતા જ પ્રોજેક્ટ એજન્સી દ્વારા સંપાદિત થનારી જમીનના ચોક્કસ અને અંતિમ સર્વે નંબરો (Survey Numbers) ની યાદી ફાઇનલ કરવામાં આવશે. આ યાદી સત્તાવાર રીતે જાહેર થયા બાદ, તે ચોક્કસ સર્વે નંબર વાળી તમામ જમીનોને આગામી એક વર્ષ (૧૨ મહિના) સુધી બિનખેતી (NA) કરી શકાશે નહીં. આ કાનૂની અવધિ એટલા માટે રાખવામાં આવી છે જેથી સરકાર ન્યાયી વળતર ચૂકવીને સંપાદનની પ્રક્રિયા શાંતિપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કરી શકે.

ટૂંકો સાર: પ્રોજેક્ટ માટે નક્કી થયેલા ચોક્કસ સર્વે નંબરો પર અંતિમ યાદી જાહેર થયા પછી ૧ વર્ષ સુધી NA કરવા પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ રહેશે.

૪. કૃત્રિમ વળતર વધારાની સટોડિયા પ્રવૃત્તિઓ પર કાનૂની અંકુશ

ભૂતકાળમાં એવા અસંખ્ય કિસ્સાઓ સામે આવ્યા હતા જ્યાં હાઈવે અથવા સરકારી પ્રોજેક્ટની માહિતી લીક થતાની સાથે જ સટોડિયાઓ ખેડૂતો પાસેથી સસ્તા ભાવે જમીન ખરીદીને તેને રાતોરાત બિનખેતી (ઔદ્યોગિક કે રહેણાંક) કરાવી લેતા હતા. કાયદા મુજબ બિનખેતી જમીનનું વળતર ખેતીની જમીન કરતાં ઘણું વધારે હોવાથી સરકારને અબજો રૂપિયાનું નુકસાન થતું હતું. આ નવો પરિપત્ર આવા કૃત્રિમ ભાવો વધારવાના કૌભાંડો પર કાનૂની અંકુશ લગાવે છે.

ટૂંકો સાર: આ નિયમથી જમીનના પ્રકાર બદલીને સરકાર પાસેથી વધુ વળતર પડાવવાની ખોટી પ્રવૃત્તિઓ કાયમી ધોરણ બંધ થશે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર બાબતની સમજૂતી (Overall Executive Summary)

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગનો ૨ જૂન ૨૦૨૬ નો આ પરિપત્ર રાજ્યમાં જાહેર હિતના વિકાસ કાર્યોને ઝડપી અને પારદર્શી બનાવવા માટેનો એક મોટો વહીવટી સુધારો છે. આ નિયમ હેઠળ, કોઈપણ સરકારી કે માળખાકીય પ્રોજેક્ટનો ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) તૈયાર થઈને કલેક્ટર કચેરીમાં આવ્યા બાદ સંભવિત ગામોની જમીન પર ૬૦ દિવસ અને અંતિમ સર્વે નંબર જાહેર થયા પછી ચોક્કસ જમીન પર ૧ વર્ષ સુધી બિનખેતી (NA) કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીન સંપાદન વૂર્વે સટોડિયાઓ દ્વારા જમીનનો પ્રકાર બદલીને કૃત્રિમ રીતે વળતરના ભાવો વધારી સરકારી તિજોરીને આર્થિક નુકસાન પહોંચાડવાની પ્રવૃત્તિઓને ડામી દેવાનો અને પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂર્ણ કરવાનો છે.