સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં જમીન સંપાદન અને બિનખેતી (NA) મંજૂરી અંગેની નવી સરકારી કાર્યપ્રણાલી (SOP)

ડીપીઆર (DPR) તબક્કે સરકારી પ્રોજેક્ટોના સંભવિત ગામોમાં ખેતીની જમીન બિનખેતી કરવા પર ૧ વર્ષનો વચગાળાનો પ્રતિબંધ

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું

રેલ્વે, હાઇવે, રિંગ રોડ, અને એરપોર્ટ જેવા જાહેર જ્ઞાપિત પ્રોજેક્ટોમાં જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા શરૂ થતાં જ ઊંચું વળતર મેળવવાના આશયથી થતી પ્રી-પ્લાન્ડ બિનખેતી (NA) પ્રક્રિયા અટકાવવા અને સરકારી તિજોરી પર પડતો વધારાનો આર્થિક બોજ રોકવા માટે મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયેલી નવી માર્ગદર્શિકા.

 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

રેલ્વે, હાઈવે, રિંગ રોડ, એરપોર્ટ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, નહેર, હોસ્પિટલ કે વીજ લાઈન જેવા સરકારી વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ જ્યારે જાહેર થાય છે, ત્યારે જમીન સંપાદન (Land Acquisition) ની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. આ દરમિયાન કેટલાક તત્વો પ્રોજેક્ટના સંભવિત વિસ્તારોમાં આવતી ખેતીની જમીનને વહેલી તકે બિનખેતી (NA - Non-Agricultural) કરાવી લેતા હતા. ખેતીની જમીન કરતા બિનખેતી જમીનનું સરકારી વળતર ઘણું ઊંચું મળતું હોવાથી, પ્રજાના ટેક્સના પૈસામાંથી ખોટું અને તગડું વળતર મેળવવાની એક મોડસ ઓપરેન્ડી (MO) ચાલી રહી હતી. આના કારણે વિકાસ પ્રોજેક્ટના બજેટ પર વ્યાપક નાણાકીય બોજ પડતો હતો.

કાનૂની અને વહીવટી મુદ્દાઓ (Key Issues)

નાણાકીય બોજ: જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન જમીન NA થવાથી સંપાદક સંસ્થા કે સરકાર પર વધારાનો આર્થિક બોજ પડતો હતો.

આયોજનમાં વિલંબ: પ્રોજેક્ટના એલાઈનમેન્ટ નક્કી થતા પહેલા NA ની મંજૂરીઓ મળવાથી જમીનની કિંમતો કૃત્રિમ રીતે વધી જતી હતી.

વહીવટી અસમંજસ: કલેક્ટરો પાસે યોગ્ય યાદી ન હોવાને કારણે તેઓ અજાણતા જ પ્રોજેક્ટ હેઠળ આવતી જમીનોને NA ની મંજૂરી આપી દેતા હતા.

મહત્વના અવલોકનો અને નવી વ્યવસ્થા (Key Observations)

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગે આ વહેવારુ મુશ્કેલીને રોકવા માટે એક નવી કાર્યપ્રણાલી (SOP) જાહેર કરી છે:

DPR તબક્કે જ પ્રક્રિયા શરૂ: જ્યારે પણ કોઈ પ્રોજેક્ટનો ડિટેઇલ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) તૈયાર કરવાનું કામ શરૂ થાય, ત્યારે જ સંભવિત ગામોની યાદી કલેક્ટરને સોંપવાની રહેશે.

૬૦ દિવસનો પ્રતિબંધ: DPR ની પ્રક્રિયા દરમિયાન સંભવિત ગામોમાં કલેક્ટરો ૬૦ દિવસ સુધી NA ની કોઈ મંજૂરી આપશે નહીં.

૧ વર્ષનો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: આ ૬૦ દિવસમાં સંપાદક સંસ્થા ગામના ચોક્કસ સર્વે નંબરો (જે સંપાદન થવા પાત્ર છે) તેની ઓળખ કરી લેશે. પ્રોજેક્ટનું એલાઈનમેન્ટ નક્કી થઈ ગયા પછી, સંપાદન હેઠળના ચોક્કસ સર્વે નંબરો પર ૧ વર્ષ સુધી NA કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.

અંતિમ ચુકાદો / નિર્ણય (Conclusion)

સરકારના આ વહીવટી નિર્ણયથી હવેથી સરકારી પ્રોજેક્ટ હેઠળ આવતી જમીનોમાં વળતરનો દુરુપયોગ અટકશે. અન્ય સર્વે નંબરો (જે પ્રોજેક્ટમાં સંપાદિત થવાના નથી) ત્યાં NA ની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે ચાલુ રહી શકશે, જેથી સામાન્ય નાગરિકોને મુશ્કેલી ન પડે. આ સમયગાળામાં સરકાર જમીન સંપાદનની મંજૂરીઓ મેળવીને દરખાસ્ત આગળ વધારશે.

વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application:- 

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો અને ટૂંકો સાર

૧. મોડસ ઓપરેન્ડી (MO) પર રોક

વિગત: રેલ્વે, હાઈવે કે એરપોર્ટ જેવા પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થતા જ જમીન માલિકો કે રોકાણકારો જમીન NA કરાવીને સરકાર પાસેથી ઊંચું વળતર પડાવતા હતા. મહેસૂલ વિભાગે પરિપત્ર બહાર પાડીને આ પ્રથા બંધ કરાવી દીધી છે.

ટૂંકો સાર: સરકારી પ્રોજેક્ટમાં ખોટી રીતે ઊંચું વળતર મેળવવા માટે જમીન NA કરાવવાની ચાલ પર સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

૨. કલેક્ટરોની સત્તા અને ૬૦ દિવસની મર્યાદા

વિગત: પ્રોજેક્ટના DPR (ડિટેઇલ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ) ની પ્રક્રિયા શરૂ થતા જ સંભવિત ગામોની યાદી કલેક્ટરને અપાશે. કલેક્ટરે યાદી મળ્યાના ૬૦ દિવસ સુધી તે ગામોમાં કોઈ પણ NA ની અરજી મંજૂર કરવાની રહેશે નહીં.

ટૂંકો સાર: સંભવિત પ્રોજેક્ટ વાળા ગામોમાં કલેક્ટરો શરૂઆતના ૬૦ દિવસ સુધી NA ની મંજૂરી આપી શકશે નહીં.

૩. સર્વે નંબર નક્કી થયા બાદ ૧ વર્ષનો પ્રતિબંધ

વિગત: ૬૦ દિવસના સમયગાળામાં જે તે એજન્સીએ પ્રોજેક્ટનું એલાઈનમેન્ટ અને જમીનના સર્વે નંબરો ફાઇનલ કરવાના રહેશે. એકવાર યાદી ફાઇનલ થઈ જાય એટલે કલેક્ટર તે ચોક્કસ સર્વે નંબરો પર ૧ વર્ષ સુધી NA ની કામગીરી સ્થગિત રાખશે.

ટૂંકો સાર: પ્રોજેક્ટ માટે નક્કી થયેલા ચોક્કસ જમીનના સર્વે નંબરો પર આગામી ૧ વર્ષ સુધી બિનખેતી (NA) થવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર બાબતની સમજૂતી

સમજૂતી: ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયેલી નવી SOP મુજબ, હવેથી રેલ્વે, હાઈવે, એરપોર્ટ કે અન્ય સરકારી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કે DPR તૈયાર થાય ત્યારથી જ સંભવિત ગામોની યાદી કલેક્ટરને સોંપી દેવામાં આવશે. આ સંભવિત ગામોમાં શરૂઆતમાં ૬૦ દિવસ અને પ્રોજેક્ટનું એલાઈનમેન્ટ ફાઇનલ થયા બાદ સંપાદન હેઠળ આવતા ચોક્કસ સર્વે નંબરો પર ૧ વર્ષ સુધી જમીન બિનખેતી (NA) કરવા પર પ્રતિબંધ રહેશે. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીન સંપાદન દરમિયાન ખેતીની જમીનને જાણીજોઈને NA કરાવીને સરકાર પાસેથી પ્રજાના ટેક્સના પૈસામાંથી તગડું કે ખોટું વળતર મેળવવાની મોડસ ઓપરેન્ડીને અટકાવવાનો અને સરકારી તિજોરી પર પડતો વધારાનો આર્થિક બોજ રોકવાનો છે.