૩૬ વર્ષના લાંબા અલગાવ બાદ હાઈકોર્ટ દ્વારા લગ્નવિચ્છેદ મંજૂર, પરંતુ પત્નીના સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે ₹૪૦ લાખની આજીવન આર્થિક સહાયનો આદેશ

વૈવાહિક જીવનનો અંત અને સ્થાયી ભરણપોષણ (Permanent Alimony) નો ઐતિહાસિક ચુકાદો  

સાંધ્યા દેવી વિરુદ્ધ રાજેશ કુમાર સિંહ અને અન્ય: હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ ક્રૂરતા અને ત્યાગ (Desertion) ના આધારે છૂટાછેડાની મંજૂરી અને કલ્યાણકારી વળતરનો મામલો.  

જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ

કોર્ટની સામાન્ય વિગતો

કોર્ટનું નામ: ઝારખંડ હાઈકોર્ટ, રાંચી (IN THE HIGH COURT OF JHARKHAND AT RANCHI)  

હુકમ નંબર / કેસ નંબર: ફર્સ્ટ અપીલ નં. ૧૨૬ ઓફ ૨૦૨૨ (First Appeal No. 126 of 2022)  

ચુકાદાની તારીખ: ૧૯ જૂન, ૨૦૨૬ (19/06/2026)  

ન્યાયાધીશ (બેંચ): માનનીય જસ્ટિસ સુજીત નારાયણ પ્રસાદ અને માનનીય જસ્ટિસ સંજય પ્રસાદ  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Factual Matrix / Background)

૧. આ કેસ અપીલકર્તા પત્ની (સંધ્યા દેવી) અને પ્રતિવાદી પતિ (રાજેશ કુમાર સિંહ) વચ્ચેનો છે, જેમના લગ્ન ૨૯ મે, ૧૯૮૪ ના રોજ હિન્દુ રીતિ-રિવાજ મુજબ થયા હતા. લગ્ન જીવન દરમિયાન તેમને એક પુત્રી થઈ, જેના લગ્ન ૨૦૦૭માં થયા હતા.

૨. પતિનો આરોપ હતો કે પત્ની શરૂઆતથી જ ગામડામાં રહેવા માંગતી ન હતી અને અવારનવાર ઝઘડા કરીને પિયર ચાલી જતી હતી. વર્ષ ૧૯运行૦ થી પત્ની કાયમી ધોરણે પોતાની પુત્રી સાથે પિયર રહેવા લાગી. આ દરમિયાન પત્નીએ પતિ પર આઈપીસી ૪૯૮એ હેઠળ કેસ પણ કર્યો હતો, જેમાં પાછળથી સમાધાન થયું હતું, પરંતુ તે પાછી આવી ન હતી.

૩. કૌટુંબિક અદાલત (Family Court, Jamtara) એ પતિની છૂટાછેડાની અરજી મંજૂર કરી હતી અને ₹૧૦ લાખનું ભરણપોષણ નક્કી કર્યું હતું. આ ફેમિલી કોર્ટના ચુકાદાને પત્નીએ હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

• શું પત્નીએ કોઈપણ વ્યાજબી કારણ વગર પતિનો ત્યાગ (Desertion) કર્યો હતો?  
• શું આટલા લાંબા સમય (૩૬ વર્ષ) સુધી અલગ રહેવાના કારણે લગ્ન સંબંધ સંપૂર્ણપણે નિષ્પ્રાણ થઈ ચૂક્યો છે?  
• ફેમિલી કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરાયેલ ₹૧૦ લાખનું કાયમી ભરણપોષણ પત્નીના જીવન નિર્વાહ અને વધતી ઉંમરની તબીબી જરૂરિયાતો માટે પૂરતું છે કે નહીં?  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને મહત્વના અવલોકનો

પેરેગ્રાફ ૧: લગ્ન સંબંધનું 'ડેડ વૂડ' (નિષ્પ્રાણ) બનવું

અદાલતે અવલોકન કર્યું કે બંને પક્ષો છેલ્લા ૩૬ વર્ષથી એકબીજાથી અલગ રહી રહ્યા છે. પત્નીએ ૧૯૯૦ માં તેનું સાસરી ઘર છોડી દીધું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓનો હવાલો આપતા હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે લગ્ન સંબંધમાં કોઈ ભાવનાત્મક કે વ્યવહારિક મૂલ્ય ન બચ્યું હોય, ત્યારે તેને 'ડેડ વૂડ મેરેજ' (Dead Wood Marriage) ગણવામાં આવે છે. આવા સંબંધને બળજબરીથી ખેંચવાનો કોઈ અર્થ નથી અને છૂટાછેડા આપવા એ જ યોગ્ય માર્ગ છે.  

ટૂંકમાં સાર: ૩૬ વર્ષના લાંબા અલગાવ બાદ આ લગ્નજીવન માત્ર કાગળ પર જ જીવંત હતું, વાસ્તવમાં તે નિષ્પ્રાણ (Dead Wood) થઈ ગયું હોવાથી છૂટાછેડા યોગ્ય છે.  

પેરેગ્રાફ ૨: કાયમી ભરણપોષણ (Permanent Alimony) નો સિદ્ધાંત

કોર્ટે હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ ૨૫ ની વિગતવાર વ્યાખ્યા કરી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભરણપોષણની રકમ નક્કી કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ ગાણિતિક ફોર્મ્યુલા નથી. પરંતુ તે નક્કી કરતી વખતે પતિની આવક, તેની સંપત્તિ, પત્નીની આર્થિક સ્થિતિ અને પત્ની સાસરીમાં જે સ્તરનું જીવન જીવવા માટે હકદાર હતી તે તમામ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ. ભરણપોષણનો હેતુ આશ્રિત જીવનસાથીને ગરીબી કે લાચારીમાં ધકેલાતા બચાવવાનો છે, સામા પક્ષને સજા કરવાનો નથી.  

ટૂંકમાં સાર: ભરણપોષણ પત્નીની આજીવિકા અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટેનો કાનૂની અધિકાર છે, જે પતિની નાણાકીય ક્ષમતાના આધારે નક્કી થાય છે.  

પેરેગ્રાફ ૩: પતિની નાણાકીય સ્થિતિ અને રેલવેના નિવૃત્તિ લાભો

કેસની સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે રેલવેના જનરલ મેનેજર (CLW) પાસે સોગંદનામું મંગાવ્યું હતું, કારણ કે પતિ રેલવેમાં સિનિયર ટેકનિશિયન (ડ્રાઈવર) તરીકે કાર્યરત છે અને ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં નિવૃત્ત થવાના છે. સોગંદનામા મુજબ પતિનો માસિક પગાર આશરે ₹૮૧,૬૮૯ હતો અને નિવૃત્તિ બાદ તેમને ગ્રેચ્યુઈટી, પીએફ અને લીવ એન્કેશમેન્ટ પેટે અંદાજે ₹૩૮ લાખ મળવાના છે તેમજ માસિક પેન્શન આશરે ₹૪૮,૦૦૦ (મોંઘવારી ભથ્થા સાથે) મળવાનું છે.  

ટૂંકમાં સાર: પતિ સરકારી કર્મચારી હોવાથી તેની નિવૃત્તિ પર મોટી રકમ અને પેન્શન મળવાનું હોવાથી તે પત્નીને સારું ભરણપોષણ આપવા માટે સક્ષમ છે.  

પેરેગ્રાફ ૪: વધતી ઉંમર અને મોંઘવારીનું ધ્યાન

માનનીય અદાલતે પત્નીની વર્તમાન ઉંમર (૫૫ વર્ષ) ને ધ્યાનમાં લીધી. ભારતમાં સરેરાશ આયુષ્ય ૭૨ વર્ષ ગણીને કોર્ટે તારણ કાઢ્યું કે આગામી ૧૭ વર્ષ સુધી પત્નીએ મોંઘવારી અને વધતી ઉંમરની તબીબી સારવારના ખર્ચ સામે ટકી રહેવું પડશે. તેથી ફેમિલી કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા ₹૧૦ લાખ ખૂબ જ ઓછા છે અને તેમાં વધારો કરવો અનિવાર્ય છે.  

ટૂંકમાં સાર: પત્નીની નિવૃત્ત થવાની ઉંમર, ભવિષ્યની તબીબી જરૂરિયાતો અને મોંઘવારીને જોતાં માસિક ગણતરી મુજબ મોટી રકમ આપવી ન્યાયસંગત છે.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment / Conclusion)

૧. ઝારખંડ હાઈકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના આદેશને મંજૂર (Affirm) રાખ્યો છે.

૨. જો કે, પત્નીના ભરણપોષણની રકમ ₹૧૦ લાખથી વધારીને ₹૪૦,૦૦,૦૦૦/- (અંકે રૂપિયા ચાલીસ લાખ પુરા) એકીસાથે (One-time Permanent Alimony) તરીકે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.

૩. આ રકમ પતિએ ૧૨ મહિનાની અંદર ૪ સમાન હપ્તામાં ચૂકવવાની રહેશે, જેનો પ્રથમ હપ્તો આદેશના એક મહિનાની અંદર પત્નીના ખાતામાં જમા કરવાનો રહેશે. જો પતિ આ રકમ ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જશે તો પત્ની કાનૂની રાહે કોર્ટનો સંપર્ક કરવા સ્વતંત્ર છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ કેસની સમજૂતી

આ કેસમાં લગ્નના થોડા સમય બાદ વર્ષ ૧૯૯૦ થી પત્ની પોતાના પિયર અલગ રહેતી હતી. પતિએ ક્રૂરતા અને ત્યાગના આધારે દાખલ કરેલા છૂટાછેડાના કેસને નીચલી અદાલતે મંજૂર કર્યો હતો, જેને હાઈકોર્ટે પણ યોગ્ય ઠેરવ્યો છે કારણ કે ૩૬ વર્ષ લાંબા સમયગાળા બાદ સંબંધ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો હતો. પરંતુ, પતિ રેલવેનો કર્મચારી હોવાથી અને ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં નિવૃત્ત થવાનો હોવાથી તેને મળનારા ₹૩૮ લાખના નિવૃત્તિ લાભો અને પેન્શનને ધ્યાનમાં રાખીને, હાઈકોર્ટે પત્નીના આજીવન નિર્વાહ, મોંઘવારી અને સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ માટે અગાઉના ₹૧૦ લાખના ભરણપોષણને વધારીને ₹૪૦ લાખ કરવાનો માનવીય અને ન્યાયપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે.

હાઇકોર્ટનો ઓર્ડર ડાઉનલોડ કરો 🤝 નીચે ક્લિક કરીને