ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમ ૧૦૫-૧૦૭ હેઠળ ઇ-ધરા નોંધોના સંપૂર્ણ ઓનલાઇન નિકાલ અને સત્તાવાર પ્રક્રિયાનું કાનૂની વિશ્લેષણ

 ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો ઓનલાઇન પ્રક્રિયા વિશ્લેષણ

નિયમ ૧૦૫ અને ૧૦૭ અંતર્ગત હક્કપત્રકની નોંધોના ઓનલાઇન નિકાલ બાબતનો પરિપત્ર

૧. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Case Summary Overview)

પ્રસ્તુત દસ્તાવેજ ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સરકારી પરિપત્ર છે. આ પરિપત્ર દ્વારા ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, ૧૯૭૨ના નિયમ-૧૦૫ અને ૧૦૭ હેઠળ પાડવામાં આવતી જમીનની વિવિધ હક્કપત્રકની નોંધો (Mutations) ના નિકાલની સમગ્ર પ્રક્રિયાને પારદર્શિતા અને ઝડપ લાવવાના હેતુથી સંપૂર્ણપણે ઓનલાઇન કરવાની કાનૂની જોગવાઈ અને વહીવટી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે.

સક્ષમ ઓથોરિટી / કોર્ટનું નામ: મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર

પરિપત્ર / હુકમ નંબર: RD/OTH/e-file/15/2026/4827/J (Letter No: RD/0339/05/2026)

તારીખ (Approved Date): ૨૭-૦૫-૨૦૨૬

૨. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

ગુજરાત રાજ્યમાં જમીન વહીવટ અંતર્ગત ઇ-ધરા કેન્દ્રો દ્વારા જમીનની વિવિધ હક્કપત્રકની નોંધો ઓનલાઇન તેમજ ઓફલાઇન માધ્યમથી દાખલ કરવાની પ્રવર્તમાન પદ્ધતિ અમલમાં હતી. અરજદારો તરફથી મેળવેલ અરજીઓના આધારે નાયબ મામલતદાર દ્વારા વેબ-ભૂલેખ સોફ્ટવેરમાં ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આ નોંધો દાખલ કરવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ પ્રવર્તમાન વર્ક-ફ્લો મુજબ સર્કલ ઓફિસરશ્રીઓ દ્વારા આ નોંધો અંગેના નિર્ણયો લેવામાં આવતા હતા. પરંતુ વહીવટી સરળતા, ત્વરિત નિકાલ અને નાગરિક કેન્દ્રી સેવાઓને વધુ સુદ્રઢ બનાવવા માટે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને સમાન ધોરણે સંપૂર્ણ ઓનલાઇન કરવાની બાબત સરકારશ્રીની સક્રિય વિચારણા હેઠળ હતી, જેના પરિણામે આ આદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

ટૂંકમાં સાર: પરંપરાગત હાઇબ્રિડ (ઓફલાઇન-ઓનલાઇન) પ્રક્રિયાને સ્થાને વહીવટી ઝડપ અને પારદર્શકતા માટે સમગ્ર મ્યુટેશન પ્રક્રિયાને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સ્થાનાંતરિત કરવાની પૃષ્ઠભૂમિ છે.

૩. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues Involved)

આ પરિપત્ર મુખ્યત્વે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯ ની કલમ ૧૩૫(ઘ)(૬) અને ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, ૧૯૭૨ ના નિયમ-૧૦૫ અને ૧૦૭ ની કાનૂની જોગવાઈઓ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે સક્ષમ મહેસૂલી અધિકારી તરીકે કયા દરજ્જાના સત્તાધિકારી ઓનલાઇન માધ્યમથી આ નોંધોનો નિર્ણય કરી શકશે અને નિયંત્રિત સત્તા પ્રકારની (નવી શરતની) જમીનોના કિસ્સામાં મામલતદારશ્રીની મૂળભૂત સત્તાઓ પર આ ડિજિટલાઇઝેશનની શું અસર થશે.

ટૂંકમાં સાર: મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ ૧૩૫(ઘ)(૬) હેઠળ ઓનલાઇન નોંધો મંજૂર કરવાની સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણ અને નિયમન અંગેનો છે.

૪. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

સરકારશ્રી દ્વારા સઘન વિચારણાના અંતે એવું મહત્વનું અવલોકન કરવામાં આવ્યું છે કે ડિજિટલ ગવર્નન્સના યુગમાં નોંધોના નિકાલની પ્રક્રિયા ઓનલાઇન કરવાથી માનવીય હસ્તક્ષેપ ઘટશે અને સમયમર્યાદામાં નિકાલ શક્ય બનશે. વધુમાં સ્પષ્ટ અવલોકન કરાયું છે કે સર્કલ ઓફિસર અથવા નાયબ મામલતદાર, જેઓ મામલતદારના અવ્વલ કારકુનના દરજ્જાથી ઉતરતા દરજ્જાના ન હોય, તેઓ જ આ નોંધોના નિર્ણય માટે સક્ષમ સત્તાધિકારી રહેશે. ઇ-ધરા વ્યવસ્થાપનમાં નોંધના નિર્ણય કે તકરાર બાબતની સમગ્ર કાર્યવાહી આ સાથે સામેલ એનેક્સર-૧ (ફ્લોચાર્ટ) મુજબ કરવાની રહેશે તેવું પણ નિયત કરવામાં આવ્યું છે.

ટૂંકમાં સાર: ઓનલાઇન વ્યવસ્થાથી વહીવટી પારદર્શિતા વધશે અને સક્ષમ અધિકારી તરીકે અવ્વલ કારકુનથી ઉતરતા ન હોય તેવા મહેસૂલી અધિકારી (સર્કલ ઓફિસર/નાયબ મામલતદાર) સત્તાધારી રહેશે.

૫. અંતિમ આદેશ / ચુકાદો (Final Directive / Order)

મહેસૂલ વિભાગના આખરી હુકમ અનુસાર, હવેથી તમામ ઇ-ધરા કેન્દ્રોમાં નોંધોના નિર્ણય કરવાની કામગીરી ફરજિયાતપણે ઓનલાઇન માધ્યમથી જ કરવાની રહેશે. કાનૂની રક્ષણ જાળવી રાખવા માટે ખાસ આદેશ કરાયો છે કે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ કાયદાની કલમ-૭𝟑(એએ) હેઠળ નિયંત્રિત સત્તા પ્રકારની (ગણોત ધારો અથવા નવી શરતની) જમીનોમાં નોંધોના નિકાલની કામગીરીમાં મામલતદારશ્રીની પ્રવર્તમાન સત્તાઓ યથાવત રાખવામાં આવે છે, તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. આ હુકમ ગુજરાતના રાજ્યપาลશ્રીના હુકમથી અને તેમના નામે (એચ.સી.પટેલ, સંયુક્ત સચિવશ્રી દ્વારા) બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.

ટૂંકમાં સાર: તમામ મ્યુટેશન નોંધો ફરજિયાત ઓનલાઇન થશે, જ્યારે કલમ-૭૩(એએ) હેઠળની પ્રતિબંધિત જમીનોના કિસ્સામાં મામલતદારશ્રીની વિશેષ સત્તાઓ અબાધિત રાખવામાં આવી છે.

૬. એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર વિષયની સરળ સમજૂતી

સરળ સમજૂતી: ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગનો આ પરિપત્ર (તારીખ ૨૭-૦૫-૨૦૨૬) રાજ્યમાં જમીનની લે-વેચ, વારસાઈ કે હક્ક કમી જેવી અગત્યની નોંધો (મ્યુટેશન) મંજૂર કરવાની પદ્ધતિમાં મોટો વહીવટી સુધારો લાવે છે. આ આદેશ મુજબ, હવે જમીનની તમામ નોંધોની મંજૂરી માત્ર ઓનલાઇન પદ્ધતિથી જ સ્વીકારવામાં આવશે, જેનાથી અરજદારોના કામ ઝડપી બનશે. જો કે, આ સરળીકરણની સાથે કાયદાકીય મર્યાદાઓ જળવાઈ રહે તે માટે નવી શરત કે સરકારી નિયંત્રણ હેઠળની જમીનો પર નિર્ણય લેવાની મામલતદારની સર્વોચ્ચ સત્તાઓ અગાઉની જેમ જ સુરક્ષિત રાખવામાં આવી છે, જેથી જમીન વહીવટમાં કોઈ કાનૂની ક્ષતિ ન સર્જાય.