"વૈવાહિક સંબંધોનો ઇનકાર અને લાંબો અલગાવ: કાગળ પર જીવતા સંબંધોનો બંધારણીય અંત"

લાંબા સમયના અલગાવ અને વૈવાહિક સુખોના ઇનકારના આધારે માનસિક ક્રૂરતા અને લગ્નજીવનનો અંત  

આ કેસ બે સરકારી તબીબો (ડૉક્ટર્સ) વચ્ચેનો છે, જેમના લગ્ન ૨૦૦૭માં થયા હતા. લગ્નજીવનના ૧૮ વર્ષમાંથી તેઓ માત્ર ૨-૩ મહિના સાથે રહ્યા હતા અને છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી અલગ રહેતા હતા. પત્ની દ્વારા વૈવાહિક સંબંધોનો ઇનકાર અને લાંબા સમયના અલગાવને માનસિક ક્રૂરતા ગણી તેમજ લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોવાનું સ્વીકારીને સર્વોચ્ચ અદાલતે હાઈકોર્ટના છૂટાછેડાના નિર્ણયને બહાલ રાખ્યો છે.  

જે તે કોર્ટનો ફોટોગ્રાફ:

કોર્ટનું નામ: ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India)  

હુકમ નંબર: Civil Appeal No. ___ of 2026 (Arising out of SLP (C) No. 10422 of 2025) તથા ન્યાયિક સંદર્ભ: 2026 INSC 620  

તારીખ: જૂન ૦૨, ૨૦૨૬  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

અપીલકર્તા પત્ની (સોનલ તલપદા) ગુજરાતમાં સરકારી હોસ્પિટલમાં ગાયનેકોલોજિસ્ટ તરીકે ફરજ બજાવતા હતા અને પ્રતિવાદી પતિ (વીરભાન સિંહ) રાજસ્થાનમાં સરકારી તબીબ છે. તેમના લગ્ન ૦૫.૧૨.૨૦૦૭ ના રોજ હિન્દુ રીતિ-રિવાજ મુજબ નડિયાદ ખેડા, ગુજરાતમાં થયા હતા. લગ્ન બાદ પત્ની તેમના સાસરે ભરતપુર, રાજસ્થાનમાં માત્ર બે થી ત્રણ મહિના રહ્યા હતા. પતિએ પત્ની વિરુદ્ધ ક્રૂરતાના આધારે ૨૦૦૯માં ફેમિલી કોર્ટમાં છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરી હતી. ફેમિલી કોર્ટે ક્રૂરતા સાબિત ન થવાનું કહીને અરજી ફગાવી દીધી હતી, પરંતુ રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે પતિની અપીલ મંજૂર રાખી છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા, જેની સામે પત્નીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ અપીલ કરી હતી.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું પત્ની દ્વારા શારીરિક નિકટતાનો ઇનકાર કરવો અને અલગ ઓરડામાં સૂવું એ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, ૧૯૫૫ની કલમ ૧૩(૧)(ia) હેઠળ 'માનસિક ક્રૂરતા' ના દાયરામાં આવે છે?

૨. શું પક્ષકારો વચ્ચે ૧૫ વર્ષથી વધુ સમયનો ભૌગોલિક અને ભાવનાત્મક અલગાવ લગ્નજીવનના કાયમી વિઘટન (Irretrievable Breakdown of Marriage) તરીકે ગણી શકાય?

૩. શું સર્વોચ્ચ અદાલત કલમ ૧૪૨ હેઠળ પોતાની અસાધારણ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને આ લગ્નજીવનનો અંત લાવી શકે?  

મહત્વના અવલોકનો (Important Observations)

અદાલતે નોંધ્યું કે લગ્ન એ માત્ર અધિકારોનો કરાર નથી પરંતુ પરસ્પર સન્માન અને જવાબદારી પર ટકેલી ભાગીદારી છે. વૈવાહિક અધિકારો અને વૈવાહિક ફરજો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.  

પૂર્વ ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપીને કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ યોગ્ય કારણ વગર લાંબા સમય સુધી જાતીય સંબંધોનો એકપક્ષીય ઇનકાર કરવો એ સામેવાળા પક્ષકાર માટે ગંભીર માનસિક ક્રૂરતા સમાન છે.  

કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે બંને પક્ષો પોતપોતાના વ્યવસાય અને ભૌગોલિક સ્થાનો (ગુજરાત અને રાજસ્થાન) પર સ્વતંત્ર જીવન જીવી રહ્યા છે અને પત્નીએ લગ્નજીવન બચાવવા નોકરી છોડ્યાના કોઈ પુરાવા નથી. કાગળ પર લગ્નને લંબાવવાથી પક્ષકારોના જીવનમાં શૂન્યાવકાશ અને હતાશા વધે છે.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમને યોગ્ય ઠેરવ્યો છે. કોર્ટે બંધારણની કલમ ૧૪૨(૧) હેઠળ મળેલી વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને, સંપૂર્ણ ન્યાય કરવાના હેતુથી, આ લગ્નજીવનનો કાયમી અંત આણ્યો છે અને પત્નીની અપીલને કોઈપણ ખર્ચ વગર ફગાવી દીધી છે.  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો અને તેનો ટૂંકો સાર

૧. ફેમિલી કોર્ટ અને હાઈકોર્ટનો ઘટનાક્રમ:

પતિએ દાખલ કરેલી છૂટાછેડાની અરજીને ભરતપુરની ફેમિલી કોર્ટે ફગાવી દીધી હતી. હાઈકોર્ટે તે નિર્ણય ઉલટાવીને પત્ની દ્વારા કરાયેલી ક્રૂરતા અને લાંબા સમયના અલગાવના આધારે છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા. સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પત્નીએ દલીલ કરી કે તે લગ્ન રાખવા તૈયાર હતી, જ્યારે પતિના વકીલે દલીલ કરી કે ૧૮ વર્ષના લગ્નજીવનમાં માત્ર ૨-૩ મહિના સાથે રહ્યા હોવાથી સંબંધો સુધરવાની કોઈ શક્યતા નથી.  

ટૂંકો સાર: ફેમિલી કોર્ટે છૂટાછેડા ના પાડ્યા હતા, પરંતુ હાઈકોર્ટે તે મંજૂર કર્યા, જેને પત્નીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.  

૨. પક્ષકારો વચ્ચે મધ્યસ્થતાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ:

સુપ્રીમ કોર્ટે કેસની સુનાવણી દરમિયાન પક્ષકારો વચ્ચે સમાધાન થાય તે માટે મામલો મેડિએશન (મધ્યસ્થતા) કેન્દ્રમાં મોકલ્યો હતો. ૨૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના મેડિએશન રિપોર્ટ અનુસાર આ પ્રયાસ સંપૂર્ણપણે અસફળ રહ્યો હતો અને બંને વચ્ચે વૈચારિક મતભેદો ઉકેલી શકાયા નહોતા.  

ટૂંકો સાર: અદાલત દ્વારા કરાયેલા કાનૂની મધ્યસ્થતાના તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ રહ્યા અને પક્ષકારો વચ્ચે સમાધાન થઈ શક્યું નહીં.  

૩. માનસિક ક્રૂરતા તરીકે જાતીય સંબંધોનો ઇનકાર:

કેસના પુરાવાઓ પરથી સાબિત થયું કે ટૂંકા સહજીવન દરમિયાન પણ પત્ની રાત્રે વહેલા રૂમ બંધ કરીને સૂઈ જતી અને પતિને અલગ રૂમમાં સૂવું પડતું. અદાલતે અગાઉના સુપ્રસિદ્ધ કેસ 'સમર ઘોષ'નો આધાર ટાંકીને કહ્યું કે, શારીરિક અક્ષમતા જેવા કોઈ યોગ્ય કારણ વિના વૈવાહિક નિકટતાનો સતત ઇનકાર એ માનસિક ક્રૂરતા છે.  

ટૂંકો સાર: પત્ની દ્વારા પરસ્પર સંમતિ વિના સતત વૈવાહિક સંબંધો અને શારીરિક નિકટતાનો ઇનકાર કરવો એ કાયદાની દ્રષ્ટિએ માનસિક ક્રૂરતા છે.  

૪. લાંબા સમયનો ભૌતિક અલગાવ અને કલમ ૧૪૨ નો ઉપયોગ:

પક્ષકારો છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી એકબીજાથી તદ્દન અલગ રહે છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે 'શિલ્પા શૈલેષ' અને 'વિકાસ કનૌજીયા' જેવા બંધારણીય બેંચના ચુકાદાઓને આધારે જણાવ્યું કે, જ્યારે લગ્નજીવન માત્ર કાગળ પર જ બચ્યું હોય અને ભાવનાત્મક રીતે મરી ચૂક્યું હોય, ત્યારે કલમ ૧૪૨ હેઠળ લગ્નનો અંત લાવવો એ જ ન્યાયસંગત છે. આ કેસમાં કોઈ સંતાન ન હોવાથી અન્ય કોઈ પક્ષકાર પર તેની માઠી અસર થવાની નહોતી.  

ટૂંકો સાર: ૧૫ વર્ષથી વધુ સમયના અલગાવને કારણે લગ્ન વ્યવહારિક રીતે ખતમ થઈ ગયા હોવાથી કોર્ટે ન્યાય ખાતર છૂટાછેડા માન્ય રાખ્યા.  

એક પેરેગ્રાફ માં સમજૂતી (Overall Summary in One Paragraph)

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે લગ્નજીવન એ માત્ર એક કાનૂની દસ્તાવેજ નથી પરંતુ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેની ભાવનાત્મક અને શારીરિક સહભાગીદારી છે. જ્યારે કોઈ પક્ષકાર લાંબા સમય સુધી પૂરતા કારણ વિના વૈવાહિક સુખો અને સાથનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે તે માનસિક ક્રૂરતા બને છે. અદાલતે સ્વીકાર્યું કે ૧૫ વર્ષ જેટલા લાંબા ગાળાના અલગાવ પછી પક્ષકારોને ફરી સાથે રહેવા દબાણ કરવું એ બંને માટે વધુ ક્રૂરતા સમાન છે. આથી, જ્યારે લગ્નજીવન પુનઃજીવિત ન થઈ શકે તે હદે તૂટી ગયું હોય ત્યારે બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ તેનો કાયદેસર અંત લાવવો એ જ પક્ષકારો અને સમાજના હિતમાં છે.