જમીન વિવાદમાં સબ-રજિસ્ટ્રાર અને સાક્ષીઓ પર દબાણ લાવવા કરાયેલી ફોજદારી કાર્યવાહી ગુજરાત હાઈકોર્ટે રદ કરી

ગુજરાત હાઈકોર્ટ દ્વારા સાક્ષીઓ અને સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધની ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરતો ઐતિહાસિક ચુકાદો

દીવાની વિવાદને ગુનાહિત સ્વરૂપ આપીને વધુ નાણાં પડાવવાના પ્રયાસ સામે કોર્ટનું કડક વલણ

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું

આ કેસ મુખ્યત્વે વારસાગત જમીન મિલકતના વેચાણ દસ્તાવેજમાં પાવર ઓફ એટર્ની રદ થયા બાદ થયેલા વિવાદ અંગેનો છે. જેમાં હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો મુખ્ય આરોપીઓ (લાભાર્થીઓ) સામેની FIR રદ થઈ ચૂકી હોય અને ફરિયાદીએ નાણાં મેળવી લીધા હોય, તો માત્ર સાક્ષીઓ કે સબ-રજિસ્ટ્રારને કાનૂની પ્રક્રિયામાં સંડોવી શકાય નહીં.  

📌 અંતિમ તારણ: "જ્યારે મૂળ વિવાદ દીવાની પ્રકૃતિનો હોય અને ફરિયાદીએ પોતાનો હિસ્સો મેળવી લીધો હોય, ત્યારે માત્ર સહી કરનાર સામાન્ય સાક્ષીઓ કે ફરજ પરના સબ-રજિસ્ટ્રારને આરોપી બનાવી હેરાન કરવા એ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો સ્પષ્ટ દુરુપયોગ છે."

અદાલતની વિગતો

કોર્ટનું નામ: ગુજરાત હાઈકોર્ટ, અમદાવાદ  

ન્યાયાધીશ: માનનીય જસ્ટિસ પી. એમ. રાવલ  

હુકમ નંબર: R/Criminal Misc. Application No. 4770 of 2014 (સાથે 4771/2014 અને 5463/2014)  

ચુકાદાની તારીખ: 10 જૂન, 2026  

અરજદારો: ધર્મેશભાઈ કાંતિભાઈ પટેલ (સાક્ષી), જયંતિભાઈ ગંદાભાઈ પટેલ (સાક્ષી) અને મહેન્દ્રસિંહ ગણપતસિંહ રાણા (તત્કાલીન સબ-રજિસ્ટ્રાર)  

પ્રતિવાદી: ગુજરાત રાજ્ય અને મૂળ ફરિયાદી (ભાનુબેન)  

દીવાની વિવાદને ગુનાહિત સ્વરૂપ આપવા બદલ હાઈકોર્ટનો મોટો ચુકાદો: સાક્ષીઓ અને અધિકારી સામેની FIR રદ

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

આ કેસની વિગત એવી છે કે મૂળ ફરિયાદી ભાનુબેને તેમના ભાઈઓ અને બહેનો (આરોપી નં. ૧ થી ૬) વિરુદ્ધ ડુમસ પોલીસ સ્ટેશન, સુરતમાં વર્ષ ૨૦૧૪માં ઠગાઈ અને કાવતરાની FIR (I-C.R. No. 11 of 2014) નોંધાવી હતી. વિવાદિત મિલકત સુરતના મગદલ્લા ગામની સર્વે નં. ૫૧/૨ અને ૩૪/૧/૨ વાળી કરોડોની કિંમતની ખેતીની જમીન હતી, જે તેમના પિતા અને દાદાની માલિકીની હતી.  

ફરિયાદીના આક્ષેપ મુજબ, તેમના વકીલ ભાઈએ મિલકતની વ્યવસ્થા માટે તેમની પાસેથી પાવર ઓફ એટર્ની (PoA) લીધી હતી. બાદમાં ફરિયાદીએ જૂન ૨૦૦૫માં આ PoA રદ કરી દીધી અને તેની જાહેર નોટિસ પણ આપી. છતાં, તે PoA ના આધારે જમીન અન્ય વ્યક્તિને વેચી દેવામાં આવી હતી. આ વેચાણ દસ્તાવેજમાં સહી કરનાર બે સાક્ષીઓ અને દસ્તાવેજ નોંધણી કરનાર સબ-રજિસ્ટ્રારને પણ આ કેસમાં આરોપી (નંબર ૯, ૧૪ અને ૧૫) બનાવવામાં આવ્યા હતા.  

ટૂંકો સાર: વારસાગત જમીનની પાવર ઓફ એટર્ની રદ કરવા છતાં તેના આધારે જમીન વેચી દેવાના આક્ષેપ સાથે બહેને સબ-રજિસ્ટ્રાર અને સાક્ષીઓ સહિતના લોકો પર ફોજદારી ગુનો નોંધાવ્યો હતો.

  

૨. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

આ કેસમાં માનનીય અદાલત સમક્ષ મુખ્ય ત્રણ કાનૂની મુદ્દાઓ વિચારણા હેઠળ હતા:

મુદ્દો ૧: શું મુખ્ય આરોપીઓ (જમીન ખરીદનાર/લાભાર્થીઓ) ની FIR હાઈકોર્ટ અને સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા રદ થઈ ગઈ હોય, તો માત્ર સાક્ષીઓ કે સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધ તપાસ ચાલુ રાખી શકાય?  

મુદ્દો ૨: શું સબ-રજિસ્ટ્રાર દસ્તાવેજની નોંધણી વખતે પાવર ઓફ એટર્નીની કાયદેસરતા કે માલિકી હક્કના વિવાદની તપાસ કરવા માટે કાયદાકીય રીતે બંધાયેલા છે?  

મુદ્દો ૩: જો ફરિયાદીએ પહેલેથી જ સમાધાન પેટે મોટી રકમ સ્વીકારી લીધી હોય, તો શું ફોજદારી કેસ ચાલુ રાખવો એ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ ગણાય?  

ટૂંકો સાર: મુખ્ય આરોપીઓ મુક્ત થયા પછી સહ-આરોપીઓ પર કેસ ચાલવો જોઈએ કે નહીં અને સબ-રજિસ્ટ્રારની સત્તાની મર્યાદા શું છે, તે મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન હતો.

  

૩. અદાલતના મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

ગુજરાત હાઈકોર્ટે દસ્તાવેજો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ તપાસીને નીચે મુજબના અત્યંત મહત્વના અવલોકનો કર્યા:

મુખ્ય આરોપીઓનો કેસ રદ: આ જ FIR માં મુખ્ય આરોપીઓ (ભાઈઓ-બહેનો) વિરુદ્ધની કાર્યવાહી હાઈકોર્ટે માર્ચ ૨૦૨૬માં રદ કરી હતી અને સુપ્રિમ કોર્ટે પણ જૂન ૨૦૨૬માં તે ચુકાદો યથાવત રાખ્યો હતો.  

રકમ સ્વીકાર્યાની કબૂલાત: કોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદી ભાનુબેન અને તેમની પુત્રીએ આ મિલકત પેટે કુલ ₹૨૮,૦૦,૦૦૦/- (₹૨૦ લાખ ભાનુબેને અને ₹૮ લાખ પુત્રીએ) સ્વીકારી લીધા હતા અને રસીદ પર સહી પણ કરી હતી.  

સબ-રજિસ્ટ્રારની મર્યાદિત સત્તા: બોમ્બે રજિસ્ટ્રેશન મેન્યુઅલ અને ગુજરાત રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ ૪૫ મુજબ, સબ-રજિસ્ટ્રાર દસ્તાવેજની કાયદેસરતા કે માલિકી નક્કી કરી શકતા નથી. તેમનું કામ માત્ર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને યોગ્ય વ્યક્તિ દ્વારા રજૂઆત થઈ છે કે નહીં તે જોવાનું છે.  

દીવાની વિવાદને ગુનાહિત સ્વરૂપ: અદાલતે સ્પષ્ટ જોયું કે ફરિયાદીએ વર્ષ ૨૦૧૦માં સિવિલ સૂટ ફાઈલ કર્યો હતો જે ડિફોલ્ટમાં ડિસમિસ થયો હતો. ૯ વર્ષના લાંબા વિલંબ બાદ નોંધાયેલી આ FIR માત્ર વધુ નાણાં પડાવવા (Extortion) માટે અને સિવિલ વિવાદને ક્રિમિનલ કલર આપવા માટે કરવામાં આવી હતી.  

ટૂંકો સાર: ફરિયાદીએ ₹૨૮ લાખ લઈ લીધા હોવા છતાં, સિવિલ કેસ હારી ગયા બાદ, સબ-રજિસ્ટ્રાર અને સાક્ષીઓ પર દબાણ લાવી વધુ પૈસા પડાવવા આ કેસ કર્યો હોવાનું કોર્ટે સ્પષ્ટ માન્યું.

  વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application:- 

૪. અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

માનનીય જસ્ટિસ પી. એમ. રાવલે સુપ્રિમ કોર્ટના જાણીતા ચુકાદા 'સ્ટેટ ઓફ હરિયાણા વિરુદ્ધ ભજન લાલ' (1992) ના સિદ્ધાંતોને ટાંકીને જણાવ્યું કે, આ કેસ કાયદાની પ્રક્રિયાનો સ્પષ્ટ દુરુપયોગ છે.  

અદાલતે અરજદારો (સાક્ષીઓ ધર્મેશભાઈ પટેલ, જયંતિભાઈ પટેલ અને સબ-રજિસ્ટ્રાર મહેન્દ્રસિંહ રાણા) ની અરજી મંજૂર કરી છે. તેઓની વિરુદ્ધ ડુમસ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR (I-C.R. No. 11 of 2014) અને ત્યારબાદની તમામ ફોજદારી કાર્યવાહીઓને તાત્કાલિક અસરથી રદ અને સેટ-અસાઇડ (Quashed and Set Aside) કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.  

ટૂંકો સાર: હાઈકોર્ટે સાક્ષીઓ અને સબ-રજિસ્ટ્રાર વિરુદ્ધની તમામ ફોજદારી કાર્યવાહીને કાયદાનો દુરુપયોગ ગણાવી સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધી છે.

  

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી

આ ચુકાદો એ કાનૂની સિદ્ધાંતને પુનઃસ્થાપિત કરે છે કે દીવાની કે જમીન વિવાદના કેસોમાં માત્ર સરકારી અધિકારીઓ (જેમ કે સબ-રજિસ્ટ્રાર) કે દસ્તાવેજના સામાન્ય સાક્ષીઓને આરોપી બનાવીને હેરાન કરી શકાય નહીં, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે ફરિયાદીએ પોતે નાણાકીય હિસ્સો મેળવી લીધો હોય. સબ-રજિસ્ટ્રાર પોતાની કાયદેસરની ફરજ બજાવતા હોય છે અને તેઓ દસ્તાવેજની આંતરિક કાયદેસરતા ચકાસવા બંધાયેલા નથી. જ્યારે મૂળ વિવાદ સિવિલ પ્રકૃતિનો હોય અને મુખ્ય આરોપીઓ મુક્ત થઈ ચૂક્યા હોય, ત્યારે આવા કેસો ચાલુ રાખવા એ ન્યાયના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.