જમીન દફતર નિરીક્ષક (DILR) કેડર નાબૂદી અને તાલુકા કક્ષાએ જમીન માપણીનું વિકેન્દ્રીકરણ

મહેસૂલ વિભાગનો ઐતિહાસિક વહીવટી સુધારો: બ્રિટિશ કાલીન DILR પ્રણાલીનો અંત

તમામ જમીન રેકોર્ડ ઓનલાઇન થશે: ખેડૂતો અને નાગરિકો માટે 'ફેસલેસ' સેવાઓનો પ્રારંભ

1. કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું (Synopsis / Summary)

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા એક મોટો વહીવટી નિર્ણય લઈને બ્રિટિશ શાસન સમયથી ચાલી આવતી 'જિલ્લા નિરીક્ષક જમીન દફતર' (DILR) ની વ્યવસ્થા અને ઓફિસો નાબૂદ કરવામાં આવી છે. હવે જમીનની માપણી, નકશા, પ્રોપર્ટી કાર્ડ અને ટીપ્પણ જેવી તમામ કામગીરી તાલુકા કક્ષાએથી જ 'તાલુકા જમીન દફતર નિરીક્ષક' (ILR) દ્વારા કરવામાં આવશે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવાનો, ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવાનો અને જમીન રી-સર્વેની કામગીરીને ઝડપી બનાવવાનો છે.

(નોંધ: આ ફોટોગ્રાફમાં મહેસૂલ વિભાગનો પ્રતીકાત્મક લોગો, જૂની વિરુદ્ધ નવી પ્રણાલીનો ચાર્ટ અને તમામ મહત્વના કાનૂની મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.)

કોર્ટ/વિભાગનું નામ

મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર, સચિવાલય, ગાંધીનગર

 હુકમ / ઠરાવ નંબર

ઠરાવ ક્રમાંક: જમન/૧૦૨૦૨૪/ઓનલાઈન-સેવા/અક્ષર-૧ (ન્યૂઝ ક્લિપિંગમાં સેક્શન અધિકારી દિનેશ પરમારની સહીથી સોમવારે પ્રસિદ્ધ થયેલ સત્તાવાર ઠરાવનો ઉલ્લેખ છે).

તારીખ.એપ્રિલ/મે ૨૦૨૪ (ચાલુ વર્ષના તાજેતરના સરકારી નિર્ણય મુજબ).

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

અત્યાર સુધી ગુજરાતમાં ખેડૂતો કે મિલકત ધારકોએ જમીનની માપણી કરાવવી હોય, પ્રોપર્ટી કાર્ડ મેળવવું હોય, નકશા કે ટીપ્પણની નકલ જોઈતી હોય તો જિલ્લા મથકે આવેલી DILR (District Inspector Land Records) ની કચેરી સુધી લાંબા થવું પડતું હતું. બ્રિટિશ શાસનકાળથી ચાલી આવતી આ કેન્દ્રીયકૃત પ્રણાલીના કારણે વહીવટી પ્રક્રિયા ખૂબ ધીમી ચાલતી હતી. બે દાયકાથી ચાલી રહેલી જમીન રી-સર્વેની કામગીરી પણ મંથર ગતિએ ચાલતી હતી, જેના કારણે નાગરિકો હેરાન થતા હતા. આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે સરકારે આખી સિસ્ટમ બદલવાનો નિર્ણય કર્યો.

કાનૂની અને વહીવટી મુદ્દાઓ (Key Issues)

સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ: શું વહીવટી સત્તાને જિલ્લા કક્ષાએથી હટાવીને તાલુકા કક્ષાએ આપવી કાયદાકીય રીતે યોગ્ય છે?

બ્રિટિશ કાલીન કાયદાઓનો અંત: જૂની સેટલમેન્ટ કમિશનર અને જમીન દફતરની કચેરીઓનું વિભાજન કરીને જૂની વ્યવસ્થાને ધ્વસ્ત કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા.

ઓનલાઈન રેકોર્ડની પ્રમાણભૂમિકા: 'કમી જાસ્તી પત્રક' (જમીનના ક્ષેત્રફળ કે આકારમાં થતા ફેરફારોની સત્તાવાર નોંધ) ને ઓનલાઈન કર્યા બાદ તેની કાનૂની માન્યતા.

મહેસૂલ વિભાગના મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

નાગરિક સુવિધા સર્વોપરી: નાગરિકોને પોતાના જમીનના અધિકારો અને દસ્તાવેજો માટે જિલ્લા મથકોના ધક્કા ખાવા ન પડવા જોઈએ.

પારદર્શિતા અને ભ્રષ્ટાચાર મુક્તિ: 'ફેસલેસ' ઓનલાઈન સેવાઓ શરૂ થવાથી વચેટીયાઓની ભૂમિકા ખતમ થશે અને સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા આવશે.

માનવબળનો યોગ્ય ઉપયોગ: પ્રત્યેક તાલુકા કક્ષાના ILR ને ૧૫ સર્વેયરો અને મહેસૂલી તલાટીઓનું મહેકમ મળવાથી કામગીરી આંગળીના ટેરવે (ઝડપી) થશે.

અંતિમ ચુકાદો / ઠરાવ (Final Decision)

ગુજરાત સરકારે સેટલમેન્ટ કમિશનર અને જમીન દફતરની કચેરીઓનું વિભાજન કરીને DILR ની જૂની સિસ્ટમને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી છે. તેના સ્થાને:

રાજ્યના ૩૦૮ તાલુકાઓમાં નવી 'તાલુકા જમીન દફતર નિરીક્ષક' (ILR) ની કચેરીઓ કાર્યરત કરવામાં આવશે.

જિલ્લા કક્ષાએ મોનિટરિંગ માટે SLR (સુપરિટેન્ડન્ટ લેન્ડ રેકોર્ડ - વર્ગ-૧) નું તંત્ર રહેશે.

સમગ્ર રાજ્ય પર નજર રાખવા માટે અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત અને ભાવનગર એમ ૪ ઝોનમાં નાયબ નિયામકનું તંત્ર કાર્યરત થશે.

કેજેપી (KJP), નકશા, ટીપ્પણ અને આકાર સહિતના તમામ દસ્તાવેજો ઓનલાઈન પબ્લિક માટે ઉપલબ્ધ કરાશે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને દરેક પેરેગ્રાફનો સાર

પેરેગ્રાફ ૧: તાલુકા કક્ષાએ સત્તાનું હસ્તાંતરણ

ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગે એક ક્રાંતિકારી નિર્ણય અંતર્ગત રાજ્યના ૩૦૮ તાલુકાઓમાં જમીન દફતર નિરીક્ષક (ILR) ની નવી કચેરીઓ જાહેર કરી છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ ખેડૂતો કે સામાન્ય નાગરિકોએ જમીન માપણી, પ્રોપર્ટી કાર્ડ, કે નકશા મેળવવા માટે હવે જિલ્લા કક્ષાની DILR કચેરીઓ સુધી જવું નહીં પડે. તાલુકા કક્ષાએ જ આ બધી સત્તાઓ આપી દેવામાં આવી છે જેથી વહીવટ લોકોની નજીક પહોંચશે.

સાર: ખેડૂતોને જિલ્લા મથકે ધક્કા ખાવામાંથી મુક્તિ મળશે અને જમીન માપણીની તમામ કામગીરી હવે પોતાના જ તાલુકામાં લોકલ લેવલે થશે.

પેરેગ્રાફ ૨: બ્રિટિશ શાસનની પ્રણાલીનો અંત અને નવું માળખું

સરકારે બ્રિટિશ કાળથી ચાલી આવતી જૂની સીટી સર્વે અને DILR ની કેન્દ્રીયકૃત સિસ્ટમને સંપૂર્ણપણે વિભાજિત (ધ્વસ્ત) કરી દીધી છે. હવે નવું ત્રિ-સ્તરીય માળખું અમલમાં આવશે. જેમાં તાલુકા કક્ષાએ વર્ગ-૨ ના ILR, જિલ્લા કક્ષાએ મોનિટરિંગ માટે વર્ગ-૧ ના SLR (સુપરિટેન્ડન્ટ લેન્ડ રેકોર્ડ) અને રાજ્ય કક્ષાએ મોનિટરિંગ માટે ૪ મહત્વના ઝોન (અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, ભાવનગર) માં નાયબ નિયામકની નિમણૂક કરવામાં આવશે. પ્રત્યેક ILR ને ૧૫ સર્વેયરોનું સંખ્યાબળ અપાશે.

સાર: જૂની બ્રિટિશ વહીવટી પ્રણાલી નાબૂદ કરીને તાલુકા (ILR), જિલ્લા (SLR) અને ઝોન (નાયબ નિયામક) એમ ત્રણ સ્તરનું આધુનિક માળખું ઊભું કરાયું છે.

પેરેગ્રાફ ૩: ડિજિટલાઈઝેશન અને ફેસલેસ ઓનલાઈન સેવાઓ

આ વહીવટી સુધારાની સાથે જમીન દફતરના તમામ રેકોર્ડ જેવા કે કેજેપી, નકશા, ટીપ્પણ અને આકાર સહિતના દસ્તાવેજો ઓનલાઈન કરવામાં આવી રહ્યા છે. ખેતીની જમીનના ક્ષેત્રફળ કે આકારમાં થતા ફેરફારોની સત્તાવાર નોંધ રાખવા માટેનું 'કમી જાસ્તી પત્રક' પણ ઓનલાઈન થશે. મહેસૂલ વિભાગના ટોચના અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, આ 'ફેસલેસ' સેવાઓ નાગરિકોને આંગળીના ટેરવે ઉપલબ્ધ થશે, જેનાથી રી-સર્વેની વિલંબિત કામગીરીને પણ નવી ગતિ મળશે.

સાર: તમામ જમીન રેકોર્ડ અને પત્રકો ઓનલાઇન થવાથી ભ્રષ્ટાચાર અટકશે, પારદર્શિતા વધશે અને નાગરિકો ઘરે બેઠા 'ફેસલેસ' સેવાનો લાભ લઈ શકશે.

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર બાબતની સમજૂતી (Conclusion)

ગુજરાત સરકારનો આ નિર્ણય જમીન મહેસૂલના ઇતિહાસમાં એક મોટો વહીવટી વળાંક છે. વર્ષો જૂની, જટિલ અને જિલ્લા મથકે કેન્દ્રીયકૃત DILR પ્રણાલીને નાબૂદ કરીને સરકારે સત્તાનું સીધું લોકતાંત્રિક વિકેન્દ્રીકરણ તાલુકા કક્ષાએ (ILR) કર્યું છે. તમામ રેકોર્ડનું ડિજિટલાઈઝેશન થવાથી અને ૪ નવા ઝોન દ્વારા વહીવટી મોનિટરિંગ ગોઠવવાથી જમીન માપણી તેમજ રી-સર્વેની ગોકળગાય ગતિએ ચાલતી કામગીરી હવે ઝડપી બનશે. આ સુધારો ખેડૂતો માટે સમય અને નાણાં બંનેની બચત કરનારો સાબિત થશે.