સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ: છૂટાછેડા માટે લગ્નની ફરજિયાત નોંધણી જરૂરી નથી - કર્ણાટક હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

છૂટાછેડા માટે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ લગ્નની નોંધણીની અનિવાર્યતા અંગેનો ચુકાદો.

ટૂંકમાં વર્ણન કેસનું

આ કેસ (WP No. 33261 of 2025) કર્ણાટક હાઈકોર્ટ સમક્ષ પત્ની (અરજદાર) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેણે કનકપુરાની ફેમિલી કોર્ટના તે આદેશને પડકાર્યો હતો જેણે તેના પતિ દ્વારા દાખલ કરાયેલ છૂટાછેડાની અરજીને માન્ય રાખી હતી. કેસની વિગત મુજબ, પક્ષકારોના લગ્ન 30 એપ્રિલ 2006ના રોજ રૂઢિગત વિધિથી થયા હતા અને તેમને એક સંતાન પણ છે. બંને પક્ષકારો "મેડા" (Meda) અનુસૂચિત જનજાતિના હોવાથી, હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 2(2) મુજબ તેમના પર આ કાયદો લાગુ પડતો નથી, જેના કારણે અગાઉ પતિ દ્વારા હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ કરાયેલી છૂટાછેડાની અરજી અધિકારક્ષેત્રના અભાવે ફગાવી દેવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ પતિએ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954 હેઠળ છૂટાછેડા માટે અરજી કરી હતી, જેની સામે પત્નીએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે તેમના લગ્ન આ કાયદા હેઠળ નોંધાયેલા (Registered) ન હોવાથી આ અરજી ટકી શકે નહીં. હાઈકોર્ટે આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરી કે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટની કલમ 15 માત્ર લગ્નની નોંધણી માટેની શરતો દર્શાવે છે, પરંતુ તે ક્યાંય એવું નથી કહેતી કે છૂટાછેડાની અરજી કરવા માટે લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત છે. અદાલતે ઠેરવ્યું કે કલમ 27 હેઠળ છૂટાછેડા મેળવવા માટે લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન હોવું અનિવાર્ય નથી. આથી, હાઈકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના નિર્ણયને યોગ્ય ગણાવતા પત્નીની રિટ પિટિશન ફગાવી દીધી અને સ્પષ્ટ કર્યું કે રજિસ્ટ્રેશન વગર પણ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ છૂટાછેડાની કાર્યવાહી ચાલી શકે છે.  

મુદ્દાસર વિગતો:

પક્ષકારો અને લગ્ન: અરજદાર (પત્ની) અને પ્રતિવાદી (પતિ) ના લગ્ન 30.04.2006 ના રોજ સામુદાયિક રિવાજો મુજબ થયા હતા અને તેમને એક પુત્રી છે.  

કાનૂની સમસ્યા: બંને પક્ષો "મેડા" અનુસૂચિત જનજાતિના હોવાથી હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ છૂટાછેડા મેળવી શકતા નહોતા.  

સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટનો ઉપયોગ: પતિએ ત્યારબાદ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954 ની કલમ 27 હેઠળ છૂટાછેડા માટેની અરજી દાખલ કરી.  

પત્નીનો વાંધો: પત્નીએ એવી દલીલ કરી હતી કે લગ્ન આ એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલા ન હોવાથી છૂટાછેડાની અરજી મેન્ટેનેબલ (Maintainable) નથી.  

કોર્ટનું અવલોકન: અદાલતે નોંધ્યું કે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટની કલમ 15 અને 27 મુજબ, છૂટાછેડાની અરજી માટે લગ્નની ફરજિયાત નોંધણીની કોઈ શરત નથી.  

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને પક્ષકારો

અરજદાર: પત્ની (વિજયલક્ષ્મી B.N.)  

પ્રતિવાદી: પતિ  

લગ્નની વિગત: પક્ષકારોના લગ્ન ૩૦.૦૪.૨૦૦૬ ના રોજ કનકપુરા તાલુકાના કબાલૂ ખાતે સામુદાયિક અને રૂઢિગત વિધિથી થયા હતા. તેમને એક પુત્રી છે જે હાલ પત્ની સાથે રહે છે.  

૨. વિવાદનું મુખ્ય કારણ

જ્ઞાતિ અને કાયદો: બંને પક્ષકારો "મેડા" (Meda) અનુસૂચિત જનજાતિના છે.  

હિન્દુ મેરેજ એક્ટની મર્યાદા: હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ ૨(૨) મુજબ, અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો પર આ કાયદો લાગુ પડતો નથી. આથી, પતિએ અગાઉ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ કરેલી છૂટાછેડાની અરજી (M.C. No. 46/2015) અધિકારક્ષેત્રના અભાવે રદ કરવામાં આવી હતી.  

નવો દાવો: ત્યારબાદ પતિએ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, ૧૯૫૪ ની કલમ ૨૭ હેઠળ છૂટાછેડા માટે નવી અરજી (M.C. No. 18/2024) દાખલ કરી.  

૩. પત્નીની દલીલો અને વાંધા

પત્નીએ આઈ.એ. નંબર ૧ (I.A. No. I) દાખલ કરીને પતિની અરજી ફગાવી દેવાની માંગ કરી હતી.  

તેમની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે લગ્ન સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ ન તો સંપન્ન થયા હતા કે ન તો નોંધાયા (Register) હતા, તેથી આ એક્ટ હેઠળ છૂટાછેડાની અરજી ટકી શકે નહીં.  

તેમણે કલકત્તા હાઈકોર્ટના 'અમિતાભ ભટ્ટાચાર્ય વિરુદ્ધ અપર્ણા ભટ્ટાચાર્ય' ના કેસનો સંદર્ભ આપ્યો હતો.  

૪. હાઈકોર્ટનું કાનૂની અર્થઘટન

કલમ ૧૫ (નોંધણી): કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ ૧૫ માત્ર લગ્નની નોંધણી માટેની શરતો દર્શાવે છે. લગ્નની નોંધણી એ મરજીયાત (Directory) છે, ફરજિયાત (Mandatory) નથી.  

કલમ ૨૭ (છૂટાછેડા): કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે કલમ ૨૭ માં ક્યાંય એવો ઉલ્લેખ નથી કે છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરવા માટે લગ્નનું આ એક્ટ હેઠળ રજિસ્ટ્રેશન હોવું અનિવાર્ય છે.  

અધિકારક્ષેત્ર: જ્યારે પક્ષકારો પર પર્સનલ લો (હિન્દુ મેરેજ એક્ટ) લાગુ પડતો ન હોય, ત્યારે તેઓ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ ઉપચાર મેળવી શકે છે.  

૫. અંતિમ ચુકાદો

નિર્ણય: હાઈકોર્ટે પત્નીની રિટ પિટિશન ફગાવી દીધી.  

તારણ: કનકપુરાની નીચલી અદાલત (Senior Civil Judge and JMFC) નો નિર્ણય માન્ય રાખ્યો, જેમાં પત્નીનો વાંધો ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો.  

પરિણામ: લગ્ન નોંધાયેલા ન હોવા છતાં, સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ છૂટાછેડાની અરજી ચલાવી શકાય છે.