નવી શરતની જમીનનું બિન-પરવાનગી વેચાણ અને વિલંબિત સરકારી કાર્યવાહી અંગે હાઇકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

નવી શરતની જમીનનું બિન-પરવાનગી વેચાણ અને વિલંબિત સરકારી કાર્યવાહી અંગે હાઇકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો.

સંપૂર્ણ વિગતો :

આ કેસમાં અરજદારોએ નવી શરતની જમીન વર્ષ 1968માં કલેક્ટરની પરવાનગી વગર ખરીદી હતી, જેના 16 વર્ષ બાદ મહેસૂલ સત્તાધિકારીઓએ શરતભંગની કાર્યવાહી કરી જમીન ખાલસા કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અરજદારો દ્વારા જમીન નિયમિત કરવાની માંગણી સરકારી સ્તરે નકારવામાં આવી હતી. હાઇકોર્ટે આ બાબતે અવલોકન કર્યું કે ભલે કાયદામાં સમયમર્યાદા ન હોય, પણ 16 વર્ષનો વિલંબ એ અવાજબી છે અને સત્તાધિકારીઓએ વાજબી સમયમાં જ આવી કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. અંતે કોર્ટે કલેક્ટર અને સંયુક્ત સચિવના હુકમોને રદબાતલ ઠેરવી મામલો પુનઃ વિચારણા માટે મોકલી આપ્યો હતો.  

• ​નવી શરતની જમીન અને સરકારી વિલંબ: ૧૬ વર્ષ બાદ થયેલી કાર્યવાહી રદબાતલ ઠેરવતો હાઇકોર્ટનો હુકમ  
• ​મહેસૂલ કાયદામાં 'વાજબી સમય' (Reasonable Time) ની મર્યાદા: હાઇકોર્ટ દ્વારા લાંબા વિલંબિત સરકારી આદેશો પર સ્ટે  
• ​સત્તાના જોર હુકમી ઉપયોગ પર અંકુશ: જમીન ખાલસા કરવાના ૧૬ વર્ષ જૂના વિવાદમાં ખેડૂતોની તરફેણમાં ચુકાદો  
• ​જમીન મહેસૂલ વિવાદ: શરતભંગની કાર્યવાહીમાં અસહ્ય વિલંબ એ કાયદાના શાસન વિરુદ્ધ  
• ​ખેડૂતોના હિતમાં મહત્વનો નિર્ણય: ૧૯૬૮ના વેચાણ વ્યવહાર સામે ૧૯૮૪ની કાર્યવાહી અયોગ્ય  

મુદ્દા વાઈઝ વિવરણ:

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: સતલાસણા ગામની સર્વે નંબર 126 વાળી 6 એકર 18 ગુંઠા જમીન વર્ષ 1965માં નવી શરતે દુધાભાઈ જેઠાભાઈ હરિજનને ફાળવવામાં આવી હતી.  

વેચાણ વ્યવહાર: આ જમીન વર્ષ 1968માં કલેક્ટરની પૂર્વ મંજૂરી લીધા વિના રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા અરજદારોના પૂર્વજોને વેચવામાં આવી હતી.  

સરકારી કાર્યવાહીમાં વિલંબ: જમીન વેચાણના 16 વર્ષ બાદ, પ્રથમ વખત 1984માં ડેપ્યુટી કલેક્ટર દ્વારા શરતભંગ બદલ નોટિસ આપવામાં આવી અને જમીન ખાલસા કરવાનો હુકમ કરાયો હતો.  

અરજદારોની રજૂઆત: અરજદારો લાંબા સમયથી જમીનનો કબજો ધરાવતા હોવાથી તેમણે જમીન નિયમિત (Regularize) કરવા વિનંતી કરી હતી, જેને કલેક્ટર અને જે.પી. (અપીલ) એ જાહેર હેતુના અનામત માટે હોવાનું કહી નકારી કાઢી હતી.

કાયદાકીય સિદ્ધાંત (Reasonable Time): હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓને ટાંકીને જણાવ્યું કે જ્યાં કાયદામાં કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી ન હોય, ત્યાં સરકારી સત્તાધિકારીઓએ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ 'વાજબી સમય' (Reasonable Time) માં કરવો જોઈએ.  

કોર્ટનું તારણ: 16 વર્ષ જેટલા લાંબા સમય બાદ શરતભંગની કાર્યવાહી કરવી તે અયોગ્ય અને કાયદાના શાસન વિરુદ્ધ છે, કારણ કે આટલા સમયમાં પક્ષકારોના હિતો અને અધિકારો સ્થાપિત થઈ ગયા હોય છે.