"ખાનગી મિલકતના સરકારી સંપાદન સામે વળતરનો અધિકાર: કેરાલા હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો"

 "ખાનગી મિલકતના સરકારી સંપાદન સામે વળતરનો અધિકાર: કેરાલા હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો"

"સરકાર જ્યારે ખાનગી હોસ્પિટલ કે સાધનોનો ઉપયોગ કરે, ત્યારે ભાડું ચૂકવવું ફરજિયાત"

સારાંશ

કોવિડ-૧૯ મહામારી દરમિયાન રાજ્ય સરકાર દ્વારા 'ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ' હેઠળ એક ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલ, હોસ્ટેલ અને તબીબી સાધનો જેવી મિલકતો ફરજિયાતપણે હસ્તગત કરવામાં આવી હતી. જ્યારે ટ્રસ્ટ દ્વારા આ બદલ વળતરની માંગ કરવામાં આવી, ત્યારે સરકારે અનધિકૃત બાંધકામ અને કાયદામાં સ્પષ્ટ જોગવાઈના અભાવનું બહાનું કાઢીને ક્લેઈમ નકારી દીધો હતો. આ મામલે કેરાલા હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા જણાવ્યું કે, જ્યારે સરકાર કોઈની મિલકતનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે ભાડું કે વળતર ચૂકવવું એ તેની વૈધાનિક ફરજ છે. વળતર ન આપવું એ ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ ૩૦૦-એ (મિલકતનો અધિકાર) નું ઉલ્લંઘન છે અને સાધનોનો ઉપયોગ કર્યા છતાં વળતર ન ચૂકવવું એ મનસ્વી પગલું ગણાય.

મુદ્દાસર વિગતવાર વર્ણન

મિલકતનું સંપાદન: કોવિડ-૧૯ની કટોકટી દરમિયાન સરકાર દ્વારા "Disaster Management Act" (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ધારો) હેઠળ ખાનગી ટ્રસ્ટની માલિકીની હોસ્પિટલ, હોસ્ટેલ અને મેડિકલ સાધનોને જાહેર હિત માટે પોતાના કબજામાં લેવામાં આવ્યા હતા.

સરકારનો ઈનકાર: જ્યારે અરજદાર ટ્રસ્ટે આ સુવિધાઓના ઉપયોગ બદલ વળતર માંગ્યું, ત્યારે સરકારે બે મુખ્ય કારણો આપીને ક્લેઈમ નકારી કાઢ્યો:

• મિલકતમાં અનધિકૃત (illegal) બાંધકામ થયેલું છે.
• મેડિકલ સાધનોના ભાડા અંગે કાયદામાં કોઈ ચોક્કસ જોગવાઈ નથી.

હાઈકોર્ટનું અવલોકન: કેરાલા હાઈકોર્ટે સરકારના આ વલણને નકારતા સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકાર કોઈની મિલકત અને સાધનોનો ઉપયોગ કરે ત્યારે તેના માલિકને વળતર આપવાની કાયદેસરની ફરજ ઊભી થાય છે.

બંધારણીય અધિકાર (આર્ટિકલ ૩૦૦-એ): કોર્ટે જણાવ્યું કે વળતર ચૂકવવાનો ઈનકાર કરવો એ ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ ૩૦૦-એ હેઠળ વ્યક્તિને મળેલા 'મિલકતના અધિકાર'નું ઉલ્લંઘન છે. કોઈપણ વ્યક્તિને કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને યોગ્ય વળતર વગર તેની મિલકતથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.

તાર્કિક તારણ: અદાલતે નોંધ્યું કે સરકારે પોતે સ્વીકાર્યું છે કે તેમણે સાધનોનો કબજો લીધો હતો અને તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો, તેથી હવે વળતર આપવાનો ઈનકાર કરવો એ 'મનસ્વી' (arbitrary) ગણાય.

સંદર્ભ: આ કેસ એસ.આર. એજ્યુકેશનલ એન્ડ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ વિ. સ્ટેટ ઓફ કેરાલા તરીકે ઓળખાય છે, જેનો ચુકાદો કેરાલા હાઈકોર્ટે ઓગસ્ટ ૨૦૨૫માં આપ્યો હતો.