કલકત્તા હાઈકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો: ચેક બાઉન્સ કેસમાં બિન-સહી કરનાર પત્નીની જવાબદારી અંગે સ્પષ્ટતા

સોલ પ્રોપ્રાઈટરશિપમાં પત્ની પર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ: કાયદાકીય મર્યાદાઓ અને પ્રક્રિયાગત ભૂલોનું વિશ્લેષણ

​

મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી

​કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને અરજી:

અરજદાર એન. મમતા નાગેશ દ્વારા કલકત્તાની નીચલી અદાલતમાં તેમની વિરુદ્ધ ચાલી રહેલી નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ (NI Act) ની કલમ 138 હેઠળની ફોજદારી કાર્યવાહીને રદ કરવા માટે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી હતી. આ વિવાદ 'ધાત્રી ફ્યુઅલ્સ' નામની પેઢી દ્વારા લેવામાં આવેલી લોન અને તેના બદલામાં આપવામાં આવેલા ચેક બાઉન્સ થવા સાથે સંબંધિત હતો.  

​બિન-સહી કરનારની જવાબદારી (The "Drawer" Mandate):

કોર્ટે નોંધ્યું કે ચેક બાઉન્સના કેસમાં જવાબદારી ફક્ત તે વ્યક્તિની હોય છે જેણે ચેક પર સહી કરી હોય અથવા જેનું બેંક ખાતું હોય. આ કિસ્સામાં, અરજદાર (પત્ની) ન તો પેઢીમાં ભાગીદાર હતી, ન તો ચેક પર તેની સહી હતી, કે ન તો તે બેંક ખાતું ચલાવતી હતી. કાયદા મુજબ, સહી ન કરનાર વ્યક્તિ પર કલમ 138 હેઠળ કાર્યવાહી કરી શકાય નહીં.  

​સોલ પ્રોપ્રાઈટરશિપ અને પ્રોક્સિમિટી લાયબિલિટી (Vicarious Liability):

સામાન્ય રીતે કંપનીના કિસ્સામાં ડાયરેક્ટરો જવાબદાર હોઈ શકે છે, પરંતુ 'ધાત્રી ફ્યુઅલ્સ' એક સોલ પ્રોપ્રાઈટરશિપ (એકહથ્થુ માલિકીની પેઢી) હતી. કાયદાની નજરમાં માલિક અને પેઢી એક જ છે. તેથી, માત્ર પત્ની હોવાના નાતે અરજદારને આ કેસમાં ખેંચી શકાય નહીં, કારણ કે અહીં 'વિકેરિયસ લાયબિલિટી' (બીજાની ભૂલ માટે જવાબદારી) નો સિદ્ધાંત લાગુ પડતો નથી.  

​ડિમાન્ડ નોટિસમાં મોટી ખામી:

એક ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે બાઉન્સ થયેલો ચેક ₹36,07,687/- નો હતો, જ્યારે કાયદેસરની ડિમાન્ડ નોટિસમાં માત્ર ₹7,607/- ની માંગ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો નોટિસમાં ચેકની સાચી રકમ માંગવામાં ન આવી હોય, તો તેવી નોટિસ કાયદાકીય રીતે અમાન્ય (non-est) ગણાય છે.  

​પ્રક્રિયાગત ક્ષતિ (Section 202 CrPC):

અરજદાર કર્ણાટકની રહેવાસી હતી, જે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રની બહાર છે. આવા કિસ્સામાં, મેજિસ્ટ્રેટ માટે પ્રક્રિયા શરૂ કરતા પહેલા ફરજિયાત તપાસ કરવી જરૂરી હતી, જે આ કેસમાં કરવામાં આવી ન હતી. આ એક ગંભીર ન્યાયિક ભૂલ ગણવામાં આવી.  

​એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

​કલકત્તા હાઈકોર્ટે એન. મમતા નાગેશ વિરુદ્ધની ફોજદારી કાર્યવાહીને રદ કરતા ઠેરવ્યું હતું કે, ચેક બાઉન્સના કેસમાં જે વ્યક્તિએ ચેક પર સહી નથી કરી અથવા જે ખાતાધારક નથી, તેને આરોપી બનાવી શકાય નહીં. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સોલ પ્રોપ્રાઈટરશિપ પેઢીમાં માલિક સિવાયના અન્ય વ્યક્તિ (જેમ કે જીવનસાથી) પર જવાબદારી થોપી શકાય નહીં, કારણ કે તે કોઈ કંપની કે ભાગીદારી પેઢી નથી. વધુમાં, ચેકની રકમ અને નોટિસમાં માંગેલી રકમ વચ્ચેના મોટા તફાવત તથા પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર બહારના રહેવાસી માટે જરૂરી તપાસના અભાવને કારણે આ સમગ્ર ફરિયાદને કાયદાનો દુરુપયોગ ગણાવીને રદ કરવામાં આવી હતી.  

હાઇકોર્ટનો ઓર્ડર ડાઉનલોડ કરો 🤝 નીચે ક્લિક કરીને