દિલ્હી હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો: કંપની લિક્વિડેશનમાં હોય ત્યારે ડિરેક્ટર પર ચેક રિટર્નનો કેસ થઈ શકે નહીં.

પ્રોવિઝનલ લિક્વિડેટરની નિમણૂક બાદ ડિરેક્ટરોની સત્તા અને ફોજદારી જવાબદારી અંગે સ્પષ્ટતા.  

કોર્ટનું નામ: દિલ્હી હાઈકોર્ટ (High Court of Delhi at New Delhi).  

હુકમ નંબર: CRL.M.C. 1665/2023.  

મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી અને સાર

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વ્યવહાર:

અરજદાર (રાજ કુમાર જૈન) 'મેસર્સ PRJ એન્ટરપ્રાઇઝ લિ.' ના ડિરેક્ટર હતા. તેમની કંપનીએ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી (MCD) સાથે ઓટો ટીપર પૂરા પાડવાનો કરાર કર્યો હતો. આ કામમાં મદદ માટે તેમણે પ્રતિવાદી (મેસર્સ શ્રી બાલાજી એન્ટરપ્રાઇઝિસ) સાથે સમજૂતી કરી અને તેમની પાસેથી ૪૫ લાખ રૂપિયા એડવાન્સ લીધા હતા. બાદમાં વિવાદ થતા કંપનીએ આ રકમ પરત કરવા માટે બે ચેક આપ્યા હતા, જે બેંકમાં અપૂરતા ભંડોળને કારણે રિટર્ન થયા હતા.  

ટૂંકમાં સાર: ધંધાકીય વ્યવહારમાં આપેલા ચેક બેંકમાં નાણાંના અભાવે પાછા પડ્યા હતા.  

૨. કંપનીનું લિક્વિડેશન અને કોર્ટનો વચગાળાનો આદેશ:

ચેક રિટર્ન થયા તે પહેલા જ અન્ય એક કેસમાં હાઈકોર્ટે 'PRJ એન્ટરપ્રાઇઝ લિ.' ને બંધ કરવા (Winding up) માટેની અરજી સ્વીકારી હતી અને ૨૩ મે, ૨૦૧૨ના રોજ 'પ્રોવિઝનલ લિક્વિડેટર'ની નિમણૂક કરી દીધી હતી. કોર્ટે આદેશ કર્યો હતો કે કંપનીના તમામ અસ્કયામતો અને રેકોર્ડ લિક્વિડેટર સંભાળશે અને ડિરેક્ટરોને કંપનીના બેંક ખાતામાંથી નાણાં ઉપાડવા કે કોઈ પણ વ્યવહાર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: ચેક રિટર્ન થયા તે પહેલા કોર્ટે લિક્વિડેટર નીમીને ડિરેક્ટરોની તમામ આર્થિક સત્તાઓ છીનવી લીધી હતી.  

૩. કાયદાકીય દલીલો અને પ્રશ્ન:

અરજદારની દલીલ હતી કે જ્યારે ચેક રિટર્ન થયા અને ત્યારબાદ જે નોટિસ આપવામાં આવી, તે સમયે તેમની પાસે કંપનીનું સંચાલન કરવાની કે બેંક ખાતા વાપરવાની કોઈ કાયદાકીય સત્તા નહોતી. નેગોશિયેબલ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ મુજબ, જો આરોપી પાસે ખાતાનું સંચાલન કરવાની સત્તા જ ન હોય, તો તેને ગુના માટે જવાબદાર ગણી શકાય નહીં.  

ટૂંકમાં સાર: લિક્વિડેટરની નિમણૂક પછી ડિરેક્ટર પાસે નાણાં ચૂકવવાની કોઈ કાયદાકીય ક્ષમતા રહેતી નથી.  

૪. હાઈકોર્ટનું તારણ અને અંતિમ હુકમ:

કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પ્રોવિઝનલ લિક્વિડેટરની નિમણૂક થતા જ ડિરેક્ટરોની સત્તા સ્થગિત થઈ જાય છે. જ્યારે કાયદાકીય અવરોધને કારણે ડિરેક્ટર પેમેન્ટ કરી શકવા સક્ષમ ન હોય, ત્યારે તેમની સામે કલમ ૧૩૮ હેઠળનો ગુનો બનતો નથી. આથી, હાઈકોર્ટે અરજદાર વિરુદ્ધની નીચલી કોર્ટની તમામ કાર્યવાહી રદ (Quash) કરી દીધી હતી.  

ટૂંકમાં સાર: કાયદાકીય અશક્યતાને કારણે ડિરેક્ટર જવાબદાર નથી, તેથી તેમની સામેનો કેસ રદ કરવામાં આવ્યો.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી

આ કેસમાં મુખ્ય કાયદાકીય મુદ્દો એ હતો કે જો કોઈ કંપની વિરુદ્ધ લિક્વિડેશનની કાર્યવાહી શરૂ થઈ ગઈ હોય અને કોર્ટે પ્રોવિઝનલ લિક્વિડેટરની નિમણૂક કરી દીધી હોય, તો ત્યારબાદ થયેલા ચેક રિટર્ન માટે કંપનીના ડિરેક્ટરને વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર ગણી શકાય કે નહીં. દિલ્હી હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે લિક્વિડેટરની નિમણૂક પછી ડિરેક્ટરો 'ફંકટસ ઓફિશિયો' (સત્તા વિહોણા) બની જાય છે અને તેમના પર બેંક ખાતા વાપરવા પર પ્રતિબંધ હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ચેકની રકમ ચૂકવવી તેમના માટે કાયદાકીય રીતે અશક્ય હોવાથી, તેમની સામે નેગોશિયેબલ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી ચલાવવી તે કાયદાનો દુરુપયોગ છે, તેથી કોર્ટે આ કેસ રદ કર્યો છે.  

હાઇકોર્ટનો ઓર્ડર ડાઉનલોડ કરો 🤝 નીચે ક્લિક કરીને