ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે આડી લીટીની વારસાઈ માટે મહત્વની બાબતો:

ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે આડી લીટીની વારસાઈ માટે મહત્વની બાબતો:

જમીન મહેસૂલ કાયદા અને વારસાઈ નિયમો મુજબ "આડી લીટીના વારસદાર" એટલે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના સીધી લીટીના વારસદારો (જેમ કે પત્ની, પુત્ર, પુત્રી) હયાત ન હોય, ત્યારે તેમના ભાઈ, બહેન, ભત્રીજા કે અન્ય સગાઓ વારસદાર બને છે.

ક્યારે લાગુ પડે? 

જો બે ભાઈઓ હોય, અને એક ભાઈ અવિવાહિત મૃત્યુ પામે અથવા પત્ની/બાળકો ન હોય, તો બીજા ભાઈનું નામ આડી લીટીની વારસાઈ તરીકે દાખલ થઈ શકે છે.

નવા નિયમો (૨૦૨૬): 

ગુજરાતમાં જમીન વારસાઈ માટે નવા નિયમો ૨૦૨૬ અને તાજેતરના પરિપત્ર (27/03/2026) મુજબ, આવી વારસાઈ માટે જરૂરી પુરાવાઓ રજૂ કરવાના રહે છે.

આડી લીટીના વારસદારો (Class-II): જો 'વર્ગ-૧' (Class-I) ના કોઈ વારસદારો હયાત ન હોય, તો જ 'વર્ગ-૨' (Class-II) એટલે કે આડી લીટીના વારસદારો (ભાઈ, બહેન વગેરે) ના હક્કો ધ્યાને લેવામાં આવે છે. 

હક્ક કમી/ઉઠાવવા બાબત: વારસાઈ નોંધ હેઠળના સંયુક્ત કબજેદારો પૈકી કોઈ એક વારસદાર અન્ય વારસદારોની તરફેણમાં હક્ક જતો કરે, ત્યારે પ્રત્યેક લેખ પર રૂ. ૩૦૦/- સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરવાની રહેશે.  

હયાતીમાં હક્ક દાખલ કરવો: જો વર્ગ-૧ ના વારસો હયાત ન હોય, તો વર્ગ-૨ ના હયાત વારસોના નામ દાખલ કરવાના કિસ્સામાં પણ પ્રત્યેક લેખ પર રૂ. ૩૦૦/- સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગુ પડે છે.  

કૌટુંબિક વહેંચણી: વારસાઈ નોંધ અન્વયે દાખલ થયેલ સંયુક્ત ખાતેદારો (વર્ગ-૧ અથવા વર્ગ-૨) જ્યારે જમીનની વહેંચણી કરે, ત્યારે પ્રત્યેક વહેંચણીના લેખ પર રૂ. ૩૦૦/- સ્ટેમ્પ ડ્યુટી નક્કી કરવામાં આવી છે.

પ્રક્રિયા: 

આ માટે તમારે તલાટી કે મામલતદાર કચેરીમાં વારસાઈ નોંધ (ફેરફાર નોંધ) માટે અરજી કરવી પડે.

જરૂરી દસ્તાવેજો:

• મૃતક ભાઈનું મરણનું પ્રમાણપત્ર.પેઢીનામું (જેમાં ભાઈ-ભાઈ વચ્ચેનો સંબંધ સાબિત થાય).
• સોગંદનામું (જેમાં આડી લીટીના વારસદારોની વિગત હોય).

નોંધ: જો વારસાઈ અંગે કોઈ વિવાદ હોય તો કાયદાકીય સલાહ લેવી હિતાવહ છે, કારણ કે આડી લીટીમાં સીધી લીટી (વર્ગ-1) જેટલો હક મળતો નથી.

મુદ્દાવર વિગતવાર સમજૂતી

હેતુ અને પૃષ્ઠભૂમિ:

રાજ્ય સરકાર દ્વારા ખેડૂતો અને પ્રજાની રજૂઆતોને ધ્યાને લઈને વહીવટમાં એકસૂત્રતા લાવવા આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ પરિપત્રનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વડિલોપાર્જિત કે સ્વ-પાર્જિત ખેતીની જમીનમાં વારસદારો વચ્ચે હક્ક સુરક્ષિત રાખવાનો અને પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાનો છે.  

હક્ક કમી અથવા હક્ક ઉઠાવવા બાબત:

જ્યારે વારસાઈ નોંધ હેઠળના સંયુક્ત કબજેદારો પૈકી કોઈ એક અથવા વધુ વારસો (Class-I અથવા જો Class-I ન હોય તો Class-II ના વારસદારો) અન્ય વારસદારોની તરફેણમાં પોતાનો હક્ક જતો કરવા માંગતા હોય, ત્યારે આ પ્રક્રિયા અમલમાં આવે છે. આવા દરેક લેખ પર રૂ. 300/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરવાની રહેશે.  

હયાતીમાં નામ અથવા હક્ક દાખલ કરવા બાબત:

જો મૂળ ખાતેદાર હયાત હોય અને તે પોતાના વારસદારોના નામ જમીનમાં દાખલ કરવા માંગતા હોય, તો તે પણ શક્ય છે. જો Class-I વારસો હયાત હોય તો તેમના નામ, અને જો Class-I ના કોઈ વારસ હયાત ન હોય તો Class-II ના વારસોના નામ દાખલ કરી શકાય છે. આ પ્રત્યેક હક્ક દાખલ કરવાના લેખ પર પણ રૂ. 300/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગુ પડશે.  

જમીનની વહેંચણી અંગેની જોગવાઈ:

વારસાઈ નોંધ દ્વારા દાખલ થયેલા સંયુક્ત ખાતેદારો વચ્ચે જ્યારે ખેતીની જમીનની વહેંચણી કરવામાં આવે, ત્યારે તે એક અથવા વધુ તબક્કે કરી શકાય છે. આ વહેંચણીના પ્રત્યેક લેખ પર પણ સરકાર દ્વારા રૂ. 300/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી નક્કી કરવામાં આવી છે.  

અમલીકરણ અને સત્તા:

આ સુધારા ગુજરાત સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1958ની કલમ-9 હેઠળ મળેલી સત્તાની રૂએ કરવામાં આવ્યા છે. તમામ જિલ્લા કલેક્ટરશ્રીઓને આ સૂચનાઓનો ચુસ્તપણે અમલ કરવા આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.  

ટૂંકી સમજૂતી (સારાંશ)

આ પરિપત્ર મુજબ, ગુજરાત સરકાર દ્વારા ખેતીની જમીનમાં વારસદારો વચ્ચે હક્ક જતો કરવા (હક્ક કમી), હયાતીમાં વારસદારોના નામ દાખલ કરવા અથવા જમીનની કૌટુંબિક વહેંચણી કરવા માટેની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને સરળ બનાવવામાં આવી છે. આ તમામ પ્રકારના વ્યવહારો (Class-I અને Class-II ના વારસદારો માટે) પર હવે માત્ર રૂ. 300/- ની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી નક્કી કરવામાં આવી છે, જેથી ખેડૂતોને આર્થિક બોજ ઓછો પડે અને જમીન રેકર્ડમાં વારસદારોના હક્ક સુરક્ષિત રહી શકે.