ખેતીની જમીન ખરીદીમાં 'ખેડૂત ખરાઈ' પ્રક્રિયાનું ઐતિહાસિક સરળીકરણ

  ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા ખેડૂત ખરાઈના નિયમોમાં મોટા સુધારા

મહેસૂલ વિભાગના આ ઠરાવ દ્વારા ખેતીની જમીનના વેચાણ બાદ હક્કપત્રકમાં નોંધ દાખલ કરતી વખતે ખરીદનારની 'ખેડૂત ખરાઈ' કરવાની જટિલ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવામાં આવી છે. ખાસ કરીને જૂના રેકોર્ડ્સની તપાસ અને ભૌતિક પ્રમાણપત્રોના આગ્રહને સ્થાને ઓનલાઇન સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવા આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

વિભાગનું નામ: મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર (સચિવાલય, ગાંધીનગર)

હુકમ (ઠરાવ) નંબર: ગણત/૧૦૨૦૨૨/૫૯/ઝ

તારીખ: ૧૩/૦૯/૨૦૨૪

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

અત્યાર સુધી ખેતીની જમીન ખરીદતી વખતે ખરીદનાર ખેડૂત છે કે નહીં તેની ખરાઈ કરવા માટે વર્ષો જૂના પુરાવાઓ અને ખેડૂત ખરાઈ પ્રમાણપત્ર માંગવામાં આવતું હતું. આ પ્રક્રિયાને કારણે જમીન વ્યવહારોમાં નોંધ પ્રમાણિત કરવામાં ઘણો વિલંબ થતો હતો. ડિજિટાઈઝેશનના જમાનામાં જૂના ભૌતિક રેકોર્ડ્સ શોધવા ખેડૂતો માટે મુશ્કેલ હતા, જેને ધ્યાને રાખી સરકારે આ પ્રક્રિયાના સરળીકરણનો નિર્ણય લીધો છે.

૨. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

• ખેડૂત ખરાઈ માટે કયા સમયગાળા સુધીના રેકોર્ડ્સ ધ્યાને લેવા?
• શું દર વખતે ભૌતિક ખેડૂત ખરાઈ પ્રમાણપત્ર રજૂ કરવું ફરજિયાત છે?
• ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ રેકોર્ડ્સનો ઉપયોગ નોંધ પ્રમાણિત કરવા માટે કેવી રીતે કરવો?
• ૨૦૧૯ના અગાઉના પરિપત્રોની કઈ જોગવાઈઓ હવે લાગુ પડશે નહીં?

૩. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

• સરકારે જોયું કે ૮ કિ.મી.ની મર્યાદા દૂર થયા બાદ ખેતીની જમીનના વ્યવહારો વધ્યા છે.
• ઓનલાઇન રેકોર્ડ્સ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં જૂના રેકોર્ડ્સ માંગવાથી ભ્રષ્ટાચાર અને વિલંબ વધે છે.

• ૧૯૯૫ પહેલાના રેકોર્ડ્સની ચકાસણી વર્તમાન સમયમાં વ્યવહારુ નથી.

૪. અંતિમ ચુકાદો/ઠરાવ (Final Decision)

સરકારે ઠરાવ્યું છે કે હવેથી ખેડૂત ખરાઈ માટે ૦૬/૦૪/૧૯૯૫ પહેલાના રેકોર્ડ્સ તપાસવાની જરૂર રહેશે નહીં. સક્ષમ અધિકારીએ ભૌતિક પ્રમાણપત્રનો આગ્રહ રાખ્યા વિના ઓનલાઇન ડેટાના આધારે જ નિર્ણય લેવાનો રહેશે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો:

૧. ૧૯૯૫ની સમયમર્યાદા (Cut-off Date):

ઠરાવ મુજબ, ખેતીની જમીનની વેચાણ નોંધ પ્રમાણિત કરતી વખતે ખરીદનારના ખેડૂત હોવા અંગેની ચકાસણીમાં તા. ૦૬/૦૪/૧૯૯૫ પહેલાનો કોઈ પણ રેકોર્ડ ધ્યાને લેવાનો રહેશે નહીં. આનાથી દાયકાઓ જૂના પુરાવાઓ એકત્ર કરવાની માથાકૂટમાંથી ખેડૂતોને મુક્તિ મળશે.

સાર: ૧૯૯૫ પહેલાના રેકોર્ડ તપાસવા પર પ્રતિબંધ મુકાયો છે.

૨. અગાઉના જટિલ નિયમોની નાબૂદી:

૨૦૧૯ના એક પરિપત્રમાં એવી જોગવાઈ હતી કે અરજદારે જુદા-જુદા સમયે ધારણ કરેલ જમીન અને મૂળથી જમીન કેવી રીતે મળી તેની વિગતો આપવી પડતી હતી. આ ઠરાવથી હવે તે જોગવાઈઓ રદ કરવામાં આવી છે, જેથી પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે.

સાર: જમીન ધારણ કરવાની જૂની જટિલ વિગતો હવે આપવી જરૂરી નથી.

૩. સોગંદનામાની જરૂરિયાત:

જ્યારે વેચાણ નોંધ દાખલ કરવામાં આવે, ત્યારે ખરીદનાર ખેડૂતે પોતે ખેડૂત હોવા બાબતનું એક નિયત નમૂના (પરિશિષ્ટ-અ) મુજબનું સોગંદનામું રજૂ કરવાનું રહેશે. આ સોગંદનામું જ પુરાવા તરીકે ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવશે.

સાર: ખેડૂત હોવા અંગેનું સોગંદનામું રજૂ કરવું ફરજિયાત છે.

૪. ઓનલાઇન રેકોર્ડ વેરીફિકેશન:

સક્ષમ મહેસૂલી અધિકારીએ હવે 'ખેડૂત ખરાઈ પ્રમાણપત્ર'નો આગ્રહ રાખવો નહીં. તેના બદલે, સરકારના ઓનલાઇન પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ રેકોર્ડ્સની ચકાસણી કરી, તેના આધારે 'ખેડૂત ખરાઈ કરી' તેવો શેરો મારીને નોંધ પ્રમાણિત કરવાની રહેશે.

સાર: અધિકારીઓએ ભૌતિક સર્ટિફિકેટને બદલે ઓનલાઇન રેકોર્ડ ચેક કરી કામ કરવાનું રહેશે.

સમજૂતી (Final Summary):

આ ઠરાવ ગુજરાતના ખેડૂતો અને જમીન ખરીદનારાઓ માટે અત્યંત રાહતજનક છે. સરકારે વહીવટી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવા માટે ૧૯૯૫ની મર્યાદા નક્કી કરી છે અને સરકારી અધિકારીઓને ભૌતિક પ્રમાણપત્રો માટે અરજદારોને ધક્કા ખવડાવવાને બદલે ઉપલબ્ધ ઓનલાઇન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવા આદેશ આપ્યો છે. આનાથી જમીન ખરીદી પછીની મ્યુટેશન (નોંધ)ની પ્રક્રિયા જે મહિનાઓ સુધી ચાલતી હતી તે હવે ગણતરીના દિવસોમાં પૂર્ણ થઈ શકશે.