સંયુક્ત બેંક ખાતામાં ચેક બાઉન્સ માટેની જવાબદારી અંગેનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ ચેક પર સહી ન કરનાર જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોલ્ડર સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં

મધુ સિંઘ વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય: કલમ 138 NI એક્ટ હેઠળ રક્ષણ

કેસની પ્રાથમિક વિગતો

કોર્ટનું નામ: અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (High Court of Judicature at Allahabad)  

હુકમ નંબર: Application U/S 482 No. 19215 of 2007  

તારીખ: 6 મે, 2026  

ન્યાયાધીશ: માનનીય સંદીપ જૈન, J.  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

ફરિયાદી હરિ ઓમ પાઠકે રાહુલ થિંદ અને તેની મિત્ર મધુ સિંઘ વિરુદ્ધ નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ (NI Act) ની કલમ 138 હેઠળ ફરિયાદ નોંધાવી હતી. ફરિયાદીએ વ્યવસાય માટે કુલ 8,00,000/- રૂપિયા લોન આપી હતી. આ લોનની ચુકવણી માટે રાહુલ થિંદે બે ચેક આપ્યા હતા, જે સંયુક્ત ખાતાના (Joint Account) હતા. જ્યારે ચેક બેંકમાં જમા કરાવવામાં આવ્યા, ત્યારે ખાતું બંધ હોવાને કારણે તે બાઉન્સ થયા હતા. નીચલી અદાલતે મધુ સિંઘને પણ સમન્સ પાઠવ્યા હતા, જેને તેમણે હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યા હતા.  

કાનૂની મુદ્દાઓ

• શું જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોલ્ડર, જેણે ચેક પર સહી નથી કરી, તેને કલમ 138 હેઠળ જવાબદાર ગણી શકાય?  
• શું કલમ 141 હેઠળની 'વિકેરિયસ લાયબિલિટી' (Vicarious Liability - અન્યના કૃત્ય માટેની જવાબદારી) વ્યક્તિગત કેસમાં લાગુ પડે છે?  

મહત્વના અવલોકનો

સહી કરનાર જ જવાબદાર: કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે કલમ 138 મુજબ, માત્ર ચેક લખનાર (Drawer) વ્યક્તિ જ જવાબદાર ઠરે છે.  

સંયુક્ત ખાતાનો નિયમ: સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ (જેમ કે અપર્ણા એ. શાહ કેસ) નો સંદર્ભ આપીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોલ્ડર સામે પ્રોસિક્યુશન ત્યારે જ થઈ શકે જો તેણે પણ ચેક પર સહી કરી હોય.  

કલમ 141 ની મર્યાદા: કલમ 141 (કંપનીઓના કિસ્સામાં જવાબદારી) માત્ર કંપનીઓ અથવા પેઢીઓ માટે છે, તે બે ખાનગી વ્યક્તિઓ વચ્ચેના વ્યવહારમાં લાગુ પડતી નથી.  

અંતિમ ચુકાદો

હાઈકોર્ટે મધુ સિંઘ વિરુદ્ધની તમામ કાર્યવાહી રદ (Quash) કરી છે. કોર્ટે ઠેરવ્યું કે મધુ સિંઘ ચેકની સહી કરનાર ન હોવાથી તેમની સામે કોઈ ગુનો બનતો નથી. જોકે, ચેક પર સહી કરનાર મુખ્ય આરોપી રાહુલ થિંદ સામેનો કેસ કાયદા મુજબ ચાલુ રહેશે.  

મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી

ફરિયાદ અને સમન્સ: ફરિયાદીએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે બંને આરોપીઓએ છેતરપિંડીના ઈરાદે લોન લીધી અને ત્યારબાદ ખોટા આશ્વાસન આપી ચેક આપ્યા હતા. નીચલી અદાલતે પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ કેસ માનીને સમન્સ જારી કર્યા હતા.  

સાર: લોન ચુકવણી માટે અપાયેલા ચેક બાઉન્સ થતા નીચલી અદાલતે બંને ખાતેદારોને આરોપી માન્યા હતા.

બચાવ પક્ષની દલીલ: મધુ સિંઘના વકીલે દલીલ કરી હતી કે ચેક માત્ર રાહુલ થિંદ દ્વારા જ સાઈન કરવામાં આવ્યા હતા. મધુ સિંઘ માત્ર ખાતામાં સહ-ધારક હોવાને કારણે ગુનાહિત રીતે જવાબદાર ન હોઈ શકે.  

સાર: સહી વગરના વ્યક્તિને ચેક બાઉન્સના કેસમાં ખેંચી શકાય નહીં તેવી કાનૂની દલીલ કરવામાં આવી.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર: અદાલતે 'જુગેશ સેહગલ' અને 'અલકા ખાંડુ અવહાદ' જેવા કેસ ટાંક્યા, જેમાં સ્પષ્ટ છે કે કલમ 138 હેઠળની જવાબદારી વ્યક્તિગત છે અને તે સહી કરનાર પૂરતી જ મર્યાદિત છે.  

સાર: ઉચ્ચ અદાલતોના પૂર્વ ચુકાદાઓ મુજબ ફોજદારી કાયદામાં જવાબદારી વ્યક્તિગત હોય છે.

નિષ્કર્ષ અને સમજૂતી

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે ચેક બાઉન્સના કેસમાં "Drawer" (ચેક લખનાર) ની વ્યાખ્યા ખૂબ જ ચોક્કસ છે. જો કોઈ દંપતી અથવા મિત્રોનું જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોય, તો માત્ર એકાઉન્ટમાં નામ હોવાને કારણે બીજી વ્યક્તિ જેલ જઈ શકે નહીં. કાયદાકીય રીતે, જે વ્યક્તિની સહી ચેક પર છે, તે જ નાણાકીય વ્યવહાર અને તેની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર છે. આ ચુકાદો નિર્દોષ જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોલ્ડર્સને ખોટી રીતે કાનૂની કાયદામાં ફસાતા બચાવે છે.  

QR code scanner and download pdf