Tuesday, May 12, 2026

રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજોની ગામ દફતરે નોંધણી પ્રક્રિયા અને વહીવટી માર્ગદર્શિકા

ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા: હક્ક પત્રકમાં ફેરફાર નોંધ (ગામ નમૂના નં. ૬) ની કાર્યપદ્ધતિ

મહેસૂલ એકાઉન્ટ્સ મેન્યુઅલ અને સરકારશ્રીની અદ્યતન સૂચનાઓનું સંકલન

હકકપત્રક(રીકર્ડઓફરાઈટસ) અદ્યતન રાખવા બાબત.

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાડું:

આ દસ્તાવેજ રજિસ્ટર થયેલા વેચાણ વ્યવહારોની નોંધ ગામ દફતરે પાડવા બાબતની વહીવટી પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરે છે. તેમાં તલાટી અને મામલતદારની જવાબદારીઓ, નોંધ પાડવામાં થતા વિલંબ અંગેની સાવચેતીઓ અને ગુજરાત બહાર થયેલા દસ્તાવેજોની નોંધણી અંગેની સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

સંબંધિત સત્તા મંડળ (કોર્ટ/વિભાગ): મહેસૂલ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર

સંદર્ભ/હુકમ નંબર: રેવન્યુ એકાઉન્ટ્સ મેન્યુઅલ (પુનઃ આવૃત્તિ), ગામ નમૂના નં. ૬ ની સૂચનાઓ

તારીખ: ઠરાવ નં.હકપ-૧૦૨૦૦૩/ ૨૭૨૭ /–જ, સચિવાલય, ગાંધીનગર. તા. ૧/૧૨/૨૦૦૩.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

જ્યારે કોઈ ખેતીની જમીનનો વેચાણ દસ્તાવેજ સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં નોંધાય છે, ત્યારે તેની વિગતો મામલતદાર મારફતે તલાટીને મોકલવામાં આવે છે. સરકારના ધ્યાન પર આવ્યું હતું કે આવી નોંધો પાડવામાં ઘણો વિલંબ થાય છે, જેના કારણે ખાતેદારોને મુશ્કેલી પડે છે. આ સમસ્યાના નિરાકરણ માટે અને પ્રક્રિયાને વેગ આપવા માટે આ માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી છે.

કાનૂની મુદ્દાઓ

૧. લેન્ડ રેવન્યુ કોડ-૧૮૭૯ ની કલમ-૧૩૫ (સી): રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજની યાદીના આધારે નોંધ પાડવાની નોટિસ આપવાની અને નોંધ કરવાની પ્રક્રિયા.

૨. ગામ નમૂના નં. ૬: ફેરફાર નોંધની વિધિવત એન્ટ્રી અને તેની મંજૂરી.

૩. રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ: અન્ય રાજ્યોમાં (મુંબઈ, દિલ્હી વગેરે) થયેલા દસ્તાવેજોની ગુજરાતની જમીન પર અસરો.

મહત્વના અવલોકનો

સમય મર્યાદા: સબ-રજિસ્ટ્રારે દર મહિને દસ્તાવેજની યાદી મામલતદારને મોકલવી ફરજિયાત છે. તલાટીએ યાદી મળ્યાના એક અઠવાડિયામાં નોંધ પાડવી જોઈએ.

શિસ્તભંગની કાર્યવાહી: જો તલાટી નોંધ પાડવામાં વિલંબ કરે, તો તેમની સામે ખાતાકીય તપાસ અને શિસ્તભંગના પગલાં લેવાની સૂચના છે.

દેખરેખ (Monitoring): મામલતદારે દર માસે 'પત્રક-ક' ભરીને કલેક્ટરને મોકલવાનું હોય છે, જેમાં કેટલી નોંધો પડી અને કેટલી બાકી છે તેની વિગત હોય છે.

રાજ્ય બહારના દસ્તાવેજો: ગુજરાત બહાર નોંધાયેલા દસ્તાવેજોની સીધી નોંધ પાડવાને બદલે તેની સત્યતાની તપાસ કરવી અને અધિકૃત નકલના આધારે જ નોંધ કરવી.

અંતિમ માર્ગદર્શન / નિર્ણય

દરેક મામલતદારે સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસેથી મળેલા ઉતારાનો રિવ્યૂ કરવો અને ખાતરી કરવી કે કોઈપણ વ્યવહાર ગામ દફતરે નોંધાયા વગર બાકી ન રહે. જમીન મહેસૂલ રેકોર્ડને અપ-ટૂ-ડેટ રાખવો એ વહીવટી તંત્રની પ્રાથમિકતા છે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો

૧. રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજોની સૂચના અને નોંધણી:

રેવન્યુ એકાઉન્ટ્સ મેન્યુઅલ મુજબ, સબ-રજિસ્ટ્રાર જે તે માસમાં થયેલા વેચાણ દસ્તાવેજોની યાદી બીજા માસમાં મામલતદારને મોકલે છે. મામલતદારે આ યાદી તલાટીને મોકલવાની હોય છે જેથી તે લેન્ડ રેવન્યુ કોડની કલમ-૧૩૫ (સી) મુજબ નોટિસ કાઢીને નોંધ પાડી શકે.

સાર: દસ્તાવેજની માહિતી સબ-રજિસ્ટ્રારથી તલાટી સુધી પહોંચાડવાની આ એક સુવ્યવસ્થિત ચેઈન છે.

૨. વિલંબ અટકાવવા અંગેના કડક પગલાં:

ઘણીવાર તલાટીઓ નોંધ પાડવામાં વિલંબ કરે છે તેવી ફરિયાદો ઉઠે છે. સરકારની સૂચના મુજબ, યાદી મળ્યાના એક અઠવાડિયામાં નોંધ ન પડે તો જવાબદાર કર્મચારી સામે પગલાં લેવાશે. વિધાનસભામાં પણ આ બાબતે ચર્ચા થતી હોવાથી તંત્રને વધુ ગંભીર રહેવા જણાવાયું છે.

સાર: પ્રજાની સુખાકારી માટે નોંધણીની પ્રક્રિયામાં ગતિશીલતા અને પારદર્શિતા લાવવી જરૂરી છે.

૩. પત્રક-ક દ્વારા મોનિટરિંગ:

વહીવટી કાર્યક્ષમતા માપવા માટે 'પત્રક-ક' તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં મામલતદારે તાલુકાનું નામ, મળેલા ઉતારાની સંખ્યા, પડેલી નોંધો અને બાકી રહેવાના કારણો દર્શાવવાના હોય છે. આ પત્રક દર મહિને કલેક્ટરને મોકલવાનું હોય છે.

સાર: વરિષ્ઠ અધિકારીઓ દ્વારા નિયમિત દેખરેખ રાખવાથી કામગીરીમાં શિથિલતા આવતી નથી.

૪. ગુજરાત બહારના શહેરોમાં થયેલા વ્યવહારો:

જો ગુજરાતની જમીનનો દસ્તાવેજ મુંબઈ, દિલ્હી કે કોલકાતા જેવા શહેરોમાં નોંધાયો હોય, તો તેની સીધી નોંધ કરી શકાતી નથી. આવા કિસ્સામાં દસ્તાવેજની અસલ નકલ કે પ્રમાણિત નકલ રજૂ થયા બાદ અને તેની ચકાસણી કર્યા પછી જ ગામ નમૂના નં. ૬ માં ફેરફાર કરી શકાય છે.

સાર: રાજ્ય બહારના વ્યવહારોમાં છેતરપિંડી રોકવા માટે ચકાસણીની પ્રક્રિયા અત્યંત મહત્વની છે.

સમગ્ર કેસની સમજૂતી (એક પેરેગ્રાફમાં)

આ દસ્તાવેજ મુખ્યત્વે જમીનના હક્ક પત્રકની જાળવણીમાં આવતી વહીવટી અડચણો દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે ખેડૂતો કે ખાતેદારોએ જ્યારે જમીનનું વેચાણ કર્યું હોય ત્યારે તેના રેકોર્ડમાં ફેરફાર કરવા માટે લાંબો સમય રાહ ન જોવી પડે. આ માટે સબ-રજિસ્ટ્રાર, મામલતદાર અને તલાટી વચ્ચેના સંકલનને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે અને વિલંબ બદલ જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે. સાથે જ, રાજ્ય બહાર થતા જમીન વ્યવહારોમાં પણ ચોકસાઈ રાખવાની કડક સૂચના આપવામાં આવી છે જેથી મહેસૂલી દફતર ક્ષતિરહિત રહે.