લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપ અને લગ્નની કાનૂની ઉંમર: હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

લગ્નની ઉંમર વગર લાઈવ-ઈનમાં રહેતા યુગલોને રક્ષણ આપવા બાબતે કોર્ટનો ઇનકાર

આ કેસમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે જો પુરુષ (છોકરો) લગ્નની કાનૂની ઉંમર (21 વર્ષ) ધરાવતો ન હોય, તો તેવા લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપને કોર્ટ કાયદેસરની માન્યતા કે રક્ષણ આપી શકે નહીં. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 'સંમતિ' ના નામે કાયદાકીય મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન કરી શકાય નહીં.  

કોર્ટની વિગતો

કોર્ટનું નામ: અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (High Court of Judicature at Allahabad)  

હુકમ નંબર: WRIT-C No. 469 of 2026  

તારીખ: 4 મે, 2026  

ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ ગરિમા પ્રશાદ (Hon'ble Garima Prashad, J.) 

"જ્યારે કાયદો લગ્નની પરવાનગી નથી આપતો, ત્યારે કોર્ટ લાઈવ-ઈન સંબંધોને પરોક્ષ મંજૂરી આપી શકે નહીં"  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

શાજિયા પરવીન (20 વર્ષ) અને તેના પાર્ટનર (19 વર્ષ) એ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. તેઓ લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપમાં હતા અને છોકરીના પિતા તરફથી તેમને ધમકીઓ મળી રહી હતી. તેઓએ પોલીસ રક્ષણની માંગણી કરી હતી કારણ કે છોકરાની ઉંમર હજુ 21 વર્ષ થઈ ન હોવાથી તેઓ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ લગ્ન કરી શકે તેમ નહોતા.  

કાનૂની મુદ્દાઓ

મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે શું કોર્ટ એવી લાઈવ-ઈન જોડીને રક્ષણ આપી શકે જેમાં પુરુષ 'Prohibition of Child Marriage Act, 2006' મુજબ હજુ પણ "બાળક" (21 વર્ષથી નીચે) ગણાય છે?.  

મહત્વના અવલોકનો

વૈધાનિક અસમર્થતા: કોર્ટે નોંધ્યું કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ અને સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ બંનેમાં પુરુષ માટે 21 વર્ષની લઘુત્તમ ઉંમર ફરજિયાત છે. 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનો પુરુષ લગ્ન માટે કાનૂની રીતે સક્ષમ નથી.  

પરોક્ષ મંજૂરી અશક્ય: જે કાર્ય સીધી રીતે (લગ્ન) ગેરકાયદેસર છે, તેને પરોક્ષ રીતે (લાઈવ-ઈન) કોર્ટ રક્ષણ આપીને માન્યતા આપી શકે નહીં.  

સંમતિનો સિદ્ધાંત: જેમ 18 વર્ષથી નાની છોકરીની સંમતિને કાયદો માન્ય રાખતો નથી, તેમ 21 વર્ષથી નાના છોકરા માટે પણ કાયદાકીય મર્યાદાઓ લાગુ પડે છે.  

અંતિમ ચુકાદો

કોર્ટે રક્ષણ આપવાની અરજી ફગાવી દીધી. જોકે, કોર્ટે જણાવ્યું કે આ યુગલ હિંસા કે ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે પોલીસની મદદ લઈ શકે છે, પરંતુ કોર્ટ માબાપને તેમના કાનૂની અધિકારો (બાળ લગ્ન અટકાવવા માટેના) વાપરતા રોકી શકે નહીં.  

વિગતવાર સમજૂતી અને વિશ્લેષણ

1. કાયદાકીય માળખું અને ઉંમરની મર્યાદા:

ભારતીય કાયદા મુજબ, લગ્ન માટે સ્ત્રીની ઉંમર 18 અને પુરુષની ઉંમર 21 વર્ષ હોવી જોઈએ. ભલે વ્યક્તિ 18 વર્ષે પુખ્ત ગણાય, પણ લગ્નના કિસ્સામાં સંસદે જાણીજોઈને પુરુષ માટે 21 વર્ષની મર્યાદા રાખી છે જેથી સામાજિક અને માનસિક પરિપક્વતા જળવાય.  

2. માબાપની ભૂમિકા અને કાનૂની જવાબદારી:

'બાળ લગ્ન નિષેધ અધિનિયમ, 2006' હેઠળ માબાપની જવાબદારી છે કે તેઓ આવા લગ્ન અટકાવે. કોર્ટે કહ્યું કે જો માબાપ કાયદેસરના પગલાં લેતા હોય (જેમ કે પોલીસને જાણ કરવી કે મેજિસ્ટ્રેટ પાસે જવું), તો કોર્ટ તેમને રોકી શકે નહીં.  

3. સ્ત્રીઓની સુરક્ષા અને કાનૂની જોખમ:

કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે જો આવા સંબંધોને મંજૂરી આપવામાં આવે, તો સ્ત્રીની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાય છે. કારણ કે પુરુષ (બાળક હોવાથી) પાછળથી આ સંબંધને નકારી શકે છે, જેનાથી સ્ત્રી સામાજિક અને કાનૂની રીતે લાચાર બની શકે છે.  

સારાંશ (ટૂંકમાં)

• ઉંમર: પુરુષની ઉંમર 21 વર્ષથી ઓછી હોય તો તે લગ્ન માટે અસમર્થ છે.  
• રક્ષણ: લાઈવ-ઈનના નામે કાયદાકીય છટકબારી શોધી શકાય નહીં.  
• અધિકાર: જીવન અને સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ (Art. 21) અકબંધ છે, પણ તે કાયદાની મર્યાદામાં હોવું જોઈએ.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી:

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે 'લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપ' એ લગ્નનો પર્યાય નથી, ખાસ કરીને જ્યારે પક્ષકારો કાનૂની રીતે લગ્ન કરવા માટે લાયક ન હોય. કોર્ટે સામાજિક નૈતિકતા કરતા કાયદાકીય જોગવાઈઓને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે અને ઠરાવ્યું છે કે જે સંબંધો કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત લગ્નની શ્રેણીમાં આવતા હોય, તેને ન્યાયિક રક્ષણ આપીને કાયદેસરતા આપી શકાય નહીં. 

 ટૂંકમાં સમજૂતી:

કોર્ટે આ કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 'બાળ લગ્ન નિષેધ અધિનિયમ, 2006' મુજબ 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનો પુરુષ હજુ પણ "બાળક" ની વ્યાખ્યામાં આવે છે. તેથી, જો કોઈ યુગલ લગ્ન કરવાની કાનૂની ક્ષમતા ધરાવતું ન હોય, તો તેઓ લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપના ઓઠા હેઠળ કોર્ટ પાસે રક્ષણની અપેક્ષા રાખી શકે નહીં, કારણ કે તે કાયદાકીય જોગવાઈઓને નબળી પાડે છે.