"સર્વોચ્ચ અદાલતનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો: વસિયત વગર અવસાન પામેલા પિતાની મિલકતમાં દીકરીઓનો અબાધિત વારસા હક અને કાનૂની આખરીતાનો નિયમ"

"હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદો અને દીકરીઓનો સંપત્તિમાં સમાન અધિકાર: રેઝ જુડીકાટા (Res Judicata) નો સિદ્ધાંત અને કોર્ટ હુકમની આખરીતા"  

"પિતાના અવસાન બાદ દીકરીઓનો ક્લાસ-૧ વારસદાર તરીકેનો હક અને સિવિલ પ્રોસિજર કોડની ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ હેઠળ વારંવાર અરજી કરવા પર કાનૂની પ્રતિબંધ"  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Case Summary)

આ કેસ મુખ્યત્વે હિન્દુ પુત્રીઓના પિતાની મિલકતમાં હિસ્સા અને સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ (દાવો રદ કરવાની અરજી) ના દુરુપયોગ સંબંધિત છે. આ કેસમાં પિતાનું અવસાન વસિયતનામું કર્યા વિના (Intestate) થયું હતું. હાઈકોર્ટે અગાઉ એકવાર દાવો રદ કરવાની ભાઈઓની અરજી ફગાવી દીધી હોવા છતાં, કાયદામાં ફેરફારનું બહાનું ધરીને ભાઈઓના વારસદારોએ બીજી વાર સમાન અરજી કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે એક જ દાવામાં વારંવાર આવી અરજીઓ 'રેઝ જુડીકાટા' (Res Judicata) ના સિદ્ધાંત હેઠળ બાધિત છે અને દીકરીઓનો પિતાની મિલકતમાં સ્વતંત્ર હક અબાધિત રહે છે. 

ન્યાયાલયની વિગતો

કોર્ટનું નામ: ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલત (In the Supreme Court of India - Civil Appellate Jurisdiction)  

હુકમ નંબર / સિવિલ અપીલ: સિવિલ અપીલ નં. ઓફ ૨૦૨૬ (SLP (C) No. 23709 Of 2024 માંથી ઉદ્ભવેલ)  

તારીખ: મે ૧૫, ૨૦૦૬ (ચુકાદાની સત્તાવાર નોંધણી તારીખ/વર્ષ ૨૦૨૬ મુજબ)  

પક્ષકારો: બી. એસ. લલિતા અને અન્ય (અપીલકર્તા - દીકરીઓ) વિરુદ્ધ ભુવનેશ અને અન્ય (સામવાળા - ભાઈઓના વારસદારો)  

ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ ઓગસ્ટીન જ્યોર્જ મસીહ (Augustine George Masih, J.)  

[નોંધ: ઉપલબ્ધ ડિજિટલ ફાઈલ ટેક્સ્ટ સ્વરૂપમાં હોવાથી જે તે કોર્ટનો વાસ્તવિક ફોટોગ્રાફ અહીં સામેલ નથી, પરંતુ આ ચુકાદો ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ, નવી દિલ્હી) દ્વારા આપવામાં આવ્યો છે.] 

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Case Background)

૧. આ કેસના મૂળ માલિક શ્રી બી.એમ. સીનપ્પા (પ્રોપોઝીટસ) નું અવસાન ૦૬.૦૩.૧૯૮૫ ના રોજ કોઈ પણ વસિયતનામું કર્યા વિના થયું હતું. તેમના વારસદારોમાં તેમની વિધવા પત્ની, ચાર પુત્રો અને ત્રણ પુત્રીઓ (બી.એસ. લલિતા, બી.એસ. વસંતી, અને બી.એસ. જયંતી) નો સમાવેશ થતો હતો.

૨. પુત્રોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે વર્ષ ૧૯૮૫માં મૌખિક ભાગલા થયા હતા અને ૧૯૮૮માં 'પાલુપત્તી' (કુટુંબ વહેંચણી દસ્તાવેજ) થયો હતો, જેમાં દીકરીઓએ સહી કરી હતી. ત્યારબાદ પુત્રો અને માતાએ વર્ષ ૨૦૦૦માં એક રજિસ્ટર્ડ પાર્ટિશન ડીડ (ભાગલા ખત) બનાવ્યો, જેમાં દીકરીઓને કોઈ હિસ્સો આપવામાં આવ્યો નહોતો અને તેમને અંધારામાં રાખવામાં આવી હતી.

૩. આથી, વર્ષ ૨૦૦૭માં ત્રણેય દીકરીઓએ (અપીલકર્તાઓ) મિલકતમાં પોતાનો ૧/૮મો હિસ્સો મેળવવા માટે દીવાની દાવો (O.S. No. 5352/2007) દાખલ કર્યો.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

મુદ્દો ૧: શું હાઈકોર્ટે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ હેઠળ દાવો રદ કરવાની બીજી અરજી સ્વીકારીને ભૂલ કરી છે, જ્યારે સમાન મુદ્દે અગાઉની અરજી હાઈકોર્ટ દ્વારા જ ફગાવી દેવામાં આવી હતી અને તે આખરી બની હતી? (રેઝ જુડીકાટાનો સિદ્ધાંત)   

મુદ્દો ૨: શું હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદાની કલમ ૬(૫) (૨૦૦૫ ના સુધારા મુજબ) દીકરીઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવતા વહેંચણીના દાવા સામે સંપૂર્ણ કાનૂની અવરોધ (Jurisdictional Bar) ઊભો કરે છે?  

મુદ્દો ૩: શું હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદાની કલમ ૮ હેઠળ દીકરીઓ કલમ ૬ ના ૨૦૦૫ ના સુધારા સિવાય પણ ક્લાસ-૧ ના વારસદાર તરીકે પિતાની સંપત્તિમાં હક મેળવવા માટે સ્વતંત્ર રીતે પાત્ર છે?  

મહત્વના અવલોકનો (Important Observations of Supreme Court)

ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ નો મર્યાદિત દાયરો: કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે દાવો પ્રાથમિક તબક્કે રદ કરવા માટે માત્ર દાવામાં કરેલી રજૂઆતો (Averments) જ જોવાની હોય છે. પક્ષકારો વચ્ચેના વિવાદિત તથ્યોની સત્યતા ટ્રાયલ (કેસની સંપૂર્ણ ચલાવણી) દરમિયાન જ નક્કી થઈ શકે છે.  

ઇન્ટરલોક્યુટરી રેઝ જુડીકાટા (Interlocutory Res Judicata): ન્યાયાલયે સ્પષ્ટ કર્યું કે 'રેઝ જુડીકાટા' નો સિદ્ધાંત માત્ર બે અલગ-અલગ કેસો વચ્ચે જ નહીં, પરંતુ એક જ કેસના બે અલગ-અલગ તબક્કાઓ વચ્ચે પણ લાગુ પડે છે. જો હાઈકોર્ટે ૨૦૧૩માં દીકરીઓનો દાવો ચલાવવા યોગ્ય ગણ્યો હોય, તો ભાઈઓ પાછળથી નવી અરજી કરીને તે જ મુદ્દો ફરી ઉઠાવી શકે નહીં.  

પિતૃક મિલકતમાં કલમ ૮ નો સ્વતંત્ર પ્રભાવ: સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે ૨૦૦૫ ના સુધારાથી દીકરીઓને સહભાગીદાર (Coparcener) નો હક મળ્યો છે તે અલગ બાબત છે, પરંતુ વર્ષ ૧૯૮૫ માં જ્યારે પિતા વસિયત વિના મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે કલમ ૮ મુજબ દીકરીઓ ક્લાસ-૧ ની સીધી વારસદાર બને છે અને પિતાના હિસ્સામાંથી હક મેળવવાનો તેમનો કાનૂની અધિકાર અબાધિત રહે છે.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

સર્વોચ્ચ અદાલતે હાઈકોર્ટે આપેલા ૨૯.૦૮.૨૦૨૪ ના આદેશને સંપૂર્ણપણે રદબાતલ (Set Aside) ઠેરવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશને પુનઃસ્થાપિત કર્યો અને દીકરીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા મૂળ વહેંચણીના દાવાને (O.S. No. 5352/2007) કાયદેસર રીતે ચાલુ રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે. મિલકત પર સ્ટેટસ ક્વો (યથાસ્થિતિ) જાળવી રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી છે જેથી ટ્રાયલ કોર્ટ કાયદા મુજબ કેસનો આખરી નિકાલ કરી શકે.

વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો અને તેનો સાર

૧. પ્રથમ કાનૂની અરજી અને હાઈકોર્ટનો અગાઉનો આદેશ (૨૦૧૩)

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: કેસની શરૂઆતમાં જ સામાવાળાઓએ (ભાઈઓએ) દીકરીઓનો દાવો ફગાવી દેવા માટે ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧(ડી) હેઠળ સિવિલ કોર્ટમાં આઈ.એ. નં. ૨ દાખલ કરી હતી, જે નીચલી અદાલતે મંજૂર કરી દીધી હતી. દીકરીઓએ આની સામે કર્ણાટક હાઈકોર્ટમાં અપીલ (R.F.A. No. 168/2009) કરી. હાઈકોર્ટે ૩૧.૦૧.૨૦૧૩ ના રોજ દીકરીઓની તરફેણમાં ચુકાદો આપતા કહ્યું કે, ભલે ભાઈઓએ વર્ષ ૨૦૦૦ માં રજિસ્ટર્ડ ભાગલા ખત બનાવ્યો હોય, પરંતુ પિતા વસિયત વગર ગુજરી ગયા હોવાથી દીકરીઓનો પિતાની મિલકતમાં કાયદેસર હક બને છે. આથી કેસને પ્રાથમિક તબક્કે રદ ન કરી શકાય અને કેસ આખો ચલાવવો જોઈએ. આ હુકમને કોઈએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો ન હોવાથી તે આખરી (Final) બન્યો હતો.  

ટૂંકમાં સાર: વર્ષ ૨૦૧૩ માં હાઈકોર્ટે દીકરીઓના દાવાને કાયદેસર ગણી કેસ ચલાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો અને આ આદેશ કોઈ પક્ષકારે ન પડકારતા તે કાનૂની રીતે આખરી બન્યો હતો.  

૨. ભાઈઓના વારસદારો દ્વારા બીજી અરજી અને કાયદામાં ફેરફારનો કથિત દાવો

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: હાઈકોર્ટના આદેશના આઠ વર્ષ બાદ, વર્ષ ૨૦૨૧ માં ચોથા નંબરના મૃતક ભાઈના વારસદારોએ ફરીથી ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ હેઠળ નવી અરજી (આઈ.એ. નં. IV) કરી. આ વખતે તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રસિદ્ધ ચુકાદા 'વિનીતા શર્મા વિરૂદ્ધ રાકેશ શર્મા' નો હવાલો આપ્યો. તેમણે દલીલ કરી કે આ ચુકાદા મુજબ જો ૨૦.૧૨.૨૦૦૪ પહેલાં રજિસ્ટર્ડ ભાગલા ખત થઈ ગયો હોય, તો તેવા કેસો પુનઃ ખોલી શકાતા નથી, તેથી કાયદામાં મોટો બદલાવ (Change in Law) આવ્યો હોવાથી દીકરીઓનો દાવો રદ થવો જોઈએ. નીચલી અદાલતે આ અરજી ફગાવી દીધી પણ હાઈકોર્ટે વર્ષ ૨૦૨૪માં ભાઈઓની આ દલીલ સ્વીકારી દીકરીઓનો દાવો રદ કરી દીધો.  

ટૂંકમાં સાર: સામાવાળાઓએ વિનીતા શર્માના કેસનો આશરો લઈ કાયદામાં ફેરફાર થયો હોવાનું બહાનું બતાવી દીકરીઓનો દાવો ફરી રદ કરાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને હાઈકોર્ટે ભૂલથી તેમનો પક્ષ સ્વીકાર્યો.  

૩. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રેઝ જુડીકાટા અને કલમ ૮ નું અર્થઘટન

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આદેશની આકરી ટીકા કરતા જણાવ્યું કે, ભાઈઓના વારસદારોની આ પ્રવૃત્તિ કોર્ટની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે. 'રેઝ જુડીકાટા' નો નિયમ સ્પષ્ટ કરે છે કે એક જ બાબત પર વારંવાર અરજીઓ કરી શકાય નહીં. વિનીતા શર્માનો કેસ દીકરીઓના સહભાગીદારી (Coparcenary) ના હક સંબંધિત છે, પરંતુ તે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદાની કલમ ૮ હેઠળ વસિયત વગર મૃત્યુ પામેલા પિતાની સંપત્તિમાં દીકરીઓના ક્લાસ-૧ વારસદાર તરીકેના હકને જરાય નબળો પાડતો નથી. દીકરીઓને ભાગલાની જાણ નહોતી અને તેમને હિસ્સો મળ્યો નથી, જે ટ્રાયલનો વિષય છે, તેથી દાવો રદ ન થઈ શકે.  

ટૂંકમાં સાર: વિનીતા શર્માનો કેસ કલમ ૮ હેઠળ દીકરીઓના વારસાના હકને અસર કરતો નથી અને અગાઉ હાઈકોર્ટે જ દાવો ચાલુ રાખવા કીધું હોવાથી ભાઈઓની બીજી અરજી કાનૂની રીતે ટકી શકે નહીં.  

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી (Conclusion)

આ ચુકાદો એ કાનૂની સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કરે છે કે હિન્દુ પરિવારમાં પિતાનું અવસાન વસિયતનામું કર્યા વિના થાય ત્યારે દીકરીઓ કલમ ૮ અન્વયે ક્લાસ-૧ ની સીધી કાયદેસરની વારસદાર બને છે, અને ભાઈઓ દ્વારા તેમની ગેરહાજરીમાં કરવામાં આવેલા કોઈ પણ રજિસ્ટર્ડ ભાગલા ખત માત્રથી દીકરીઓનો આ કાનૂની હક છીનવી શકાતો નથી. વધુમાં, ન્યાયાલયે સ્પષ્ટ કાનૂની સંદેશ આપ્યો છે કે સિવિલ પ્રોસિજર કોડની ઓર્ડર ૭ રુલ ૧૧ ની જોગવાઈઓનો ઉપયોગ પક્ષકારો કોર્ટના અગાઉના આખરી આદેશોને અવગણવા કે કેસને લંબાવવા માટે વારંવાર શસ્ત્ર તરીકે કરી શકે નહીં; એકવાર ન્યાયિક નિર્ણય લેવાઈ ગયા પછી તે કેસના તે તબક્કે તમામ પક્ષકારો માટે બંધનકર્તા બને છે.